Theo các tin tức được truyền thông công bố cuối tuần qua, thỏa thuận giữa Iran và Oman về quản lý eo biển Hormuz đã gần hoàn tất, tạo điều kiện sớm mở lại tuyến đường thủy này.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi hôm 9/8 cho biết thỏa thuận về eo biển nằm giữa hai nước đang ở “giai đoạn cuối”, nhưng nhắc lại tuyên bố trước đó một ngày rằng họ sẽ không mở lại eo biển này trừ khi các điều kiện khác được đáp ứng.

Hãng tin Mehr của Iran dẫn lời ông cho biết thỏa thuận này sẽ quy định các tuyến đường hàng hải mới sau khi Mỹ đáp ứng các điều kiện đó và eo biển được mở lại. Ông Araqchi cho biết Iran và Mỹ hiện không tiến hành đàm phán và Tehran sẽ không bắt đầu đàm phán chừng nào Washington còn vi phạm thỏa thuận tạm thời đã ký vào tháng 6. Các thông điệp này đang được trao đổi thông qua các bên trung gian.

Trong khi đó, trả lời trang tin Axios, Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định Mỹ đang giữ thái độ “thận trọng, kín tiếng” (low-key) với Iran.

“Chúng tôi chỉ đang đàm phán ở mức độ hạn chế với họ. Chúng tôi chỉ đang quan sát Iran với tình trạng lạm phát phi mã và thực tế là họ không còn tiền”, ông Trump nói.

Yêu sách của Iran

Mỹ bắt đầu các cuộc không kích nhắm vào Iran vào cuối tháng 2, với tuyên bố nhằm đảm bảo nước Cộng hòa Hồi giáo không thể sở hữu vũ khí hạt nhân hoặc đe dọa khu vực bằng tên lửa hay các lực lượng ủy nhiệm.

Sau hơn 3 tháng giao tranh, Mỹ đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn với Iran vào tháng 6, nhưng lại tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với hoạt động vận tải biển của Iran tại vùng Vịnh vào tháng 7. Tehran cho rằng hành động này vi phạm thỏa thuận ngừng bắn vốn đã đổ vỡ.

“Một khi thỏa thuận khôi phục hoạt động vận tải thương mại không bị cản trở được công bố, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran”, quan chức Mỹ khẳng định với hãng tin Reuters. Quan chức này cho biết các hành động của Mỹ sẽ phụ thuộc vào việc Iran thực hiện các cam kết của mình.

Tình trạng hiện tại của thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng và phản ứng từ phía Iran cho thấy sẽ còn có những yếu tố khác tác động đến tiến trình này.

Rõ ràng, Iran đang trộng đợi Mỹ hành động nhiều hơn, thực chất hơn để có thể đưa thỏa thuận vào thực tế.

Ông Araqchi cho biết việc mở lại eo biển sẽ phụ thuộc vào các điều kiện nhất định, bao gồm việc Mỹ phải bồi thường cho Iran vì những cuộc tấn công trên diện rộng.

Ông Mohammad Baqer Zolqadr, Thư ký cơ quan an ninh quốc gia cấp cao nhất của Iran cũng liệt kê các yêu cầu khác như: chấm dứt các lời đe dọa của Mỹ đối với Iran; ngừng hành động gây hấn nhắm vào Iran và các đồng minh của nước này tại Lebanon, Palestine, Yemen và Iraq; dỡ bỏ lệnh phong tỏa và các biện pháp trừng phạt; cũng như giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Iran.

Quyết định cuối cùng tại Iran thuộc về Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei.

Tắc nghẽn từ Hormuz sang tới Biển Đỏ

Trong khi các cuộc trao đổi ngoại giao diễn ra, tình hình an ninh trên biển vẫn chưa hoàn toàn ổn định. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ngày 8/8 cho biết Iran đã tấn công một tàu có liên hệ với công ty dầu khí quốc doanh của nước này.

Iran chưa đưa ra bình luận nào. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) từng tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền trong khu vực với lý do những tàu này không phối hợp với Tehran trước khi đi qua eo biển.

Điều này cho thấy ngay cả khi một thỏa thuận Iran - Oman sắp được hoàn tất, rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua Hormuz vẫn chưa được loại bỏ hoàn toàn.

Trong khi Hormuz tiếp tục là tâm điểm, một tuyến vận tải năng lượng quan trọng khác ở phía bên kia Bán đảo Arab cũng đang chịu sức ép. Lực lượng Houthi tại Yemen - đồng minh của Iran - tiếp tục tấn công các mục tiêu liên quan đến Saudi Arabia tại Biển Đỏ.

Ngày 9/8, Houthi tuyên bố sử dụng UAV tấn công nhà máy lọc dầu Jazan của Saudi Aramco. Bộ Năng lượng Saudi Arabia xác nhận một vụ hỏa hoạn xảy ra tại cơ sở này nhưng cho biết đám cháy sau đó đã được dập tắt, không có người bị thương.

Nhà máy lọc dầu Jazan có công suất xử lý khoảng 400.000 thùng dầu thô/ngày, nằm ở phía Tây Nam Saudi Arabia.

Các cuộc tấn công này diễn ra chỉ hai ngày sau khi Saudi Arabia ký một thỏa thuận quốc phòng với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan trong bối cảnh tình hình khu vực ngày càng bất ổn. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan khẳng định thỏa thuận mới không nhằm vào Iran hay bất kỳ quốc gia cụ thể nào, mà là cam kết chung nhằm hỗ trợ an ninh.

Số phận Hormuz phụ thuộc vào Mỹ

Việc Iran và Oman tiến gần tới một thỏa thuận về các tuyến hàng hải mới là tín hiệu tích cực đối với thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu.

Tuy nhiên, tuyên bố của Tehran cho thấy con đường để Hormuz thực sự mở cửa trở lại vẫn còn nhiều điều kiện ràng buộc và không chắc chắn.

Nếu Mỹ đáp ứng các yêu cầu của Iran, thỏa thuận về tuyến hàng hải có thể tạo cơ sở để từng bước khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển. Ngược lại, nếu những bất đồng về bồi thường, trừng phạt, phong tỏa và các hoạt động quân sự không được giải quyết, thỏa thuận với Oman có thể chỉ giải quyết được một phần vấn đề.

Điều đó đồng nghĩa với việc Hormuz vẫn là một quân bài chiến lược trong cuộc mặc cả giữa Washington và Tehran. Trong khi đó, mọi diễn biến tại eo biển này tiếp tục có khả năng tác động trực tiếp đến giá năng lượng, chuỗi cung ứng và an ninh hàng hải toàn cầu.