Thông tin về thỏa thuận hạt nhân mà chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đạt được với Saudi Arabia gây bất ngờ cho dư luận trong ngày 23/7. Cái cách nó được công bố và hoàn tất nhanh chóng vào thời điểm cuộc xung đột Mỹ Iran đang căng trở lại, đã nói lên cục diện mới tại Trung Đông. Thỏa thuận 123—được đặt tên theo Mục 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử của Mỹ, sẽ cho phép nước này chuyển giao vật liệu, công nghệ và thiết bị hạt nhân dân sự cho Saudi Arabia.

Mặc dù hàng chục quốc gia đã có thỏa thuận 123 với Mỹ, nhưng thỏa thuận mới với Riyadh được cho là có thể cho phép làm giàu uranium ở vương quốc Hồi giáo - vật liệu có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Điều này làm dấy lên vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân tại Trung Đông – nơi vẫn đang giải quyết bài toán hạt nhân của Iran.

Một “bàn thắng” cho Mỹ trước Nga và Trung Quốc

Trước tiên, một bản thỏa thuận hạt nhân dân sự cần được xem xét trên khía cạnh năng lượng và kinh tế. Theo chuyên gia Jennifer T. Gordon, Giám đốc Sáng kiến Chính sách Năng lượng Hạt nhân tại Hội đồng Đại Tây Dương, thỏa thuận 123 giữa Mỹ và Saudi Arabia không chỉ là một chiến thắng cho ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân của Mỹ. Đó còn là một chiến thắng cho chế độ không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu do Mỹ dẫn đầu.

Saudi Arabia từng tuyên bố rõ ràng rằng họ sẽ mua các công nghệ năng lượng hạt nhân và bắt đầu một chương trình hạt nhân dân sự. Câu hỏi duy nhất là liệu vương quốc này sẽ chọn hợp tác với Mỹ và các đồng minh, hay sẽ chuyển sang sử dụng công nghệ Nga hoặc Trung Quốc.

Theo các thông tin được công bố ban đầu, thỏa thuận này sẽ ngăn Riyadh mua các công nghệ năng lượng hạt nhân từ bất kỳ thực thể nào ngoại trừ “các công ty Mỹ, với vai trò thứ yếu tiềm tàng cho một số nhà cung cấp nước ngoài của các công ty đó”. Sự tham gia của Mỹ đảm bảo quá trình hợp tác không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Tờ Wall Street Journal lưu ý rằng sự hợp tác chặt chẽ với ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân và chính phủ Mỹ sẽ “mang lại cho Mỹ ảnh hưởng đối với chương trình hạt nhân của Saudi Arabia”.

Ngoài ra, thỏa thuận này còn chứa một điều khoản có thể cho phép xây dựng một cơ sở làm giàu uranium “hộp đen”, đặt tại vương quốc này nhưng do các công ty Mỹ điều hành. Tuy nhiên, nhu cầu về loại cơ sở này sẽ được xác định sau một nghiên cứu kéo dài hai năm do đôi bên tiến hành.

Ý tưởng về một thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Saudi Arabia, thực ra, có từ các chính quyền tiền nhiệm George W. Bush và Barack Obama. Các cuộc thảo luận giữa Washington và Riyadh về thỏa thuận 123 bắt đầu trong nhiệm kỳ đầu tiên của chính quyền Donald Trump và tiếp tục trong suốt nhiệm kỳ của chính quyền Joe Biden. Việc chính quyền hiện tại hoàn tất thỏa thuận tại thời điểm này thể hiện sự liên tục của cách tiếp cận; hoàn toàn không phải là một quyết định đơn lẻ.

Xung đột với Iran gia tăng tính cấp bách của thỏa thuận

Ở một góc nhìn khác, nhiều người cho rằng chính cuộc xung đột mà Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran đã đẩy thỏa thuận này vào tình thế chín muồi sớm hơn.

Cuộc chiến Mỹ Iran hiện đang định hình lại cán cân quyền lực ở Trung Đông theo những cách mà thế giới chỉ có thể nhìn thấy rõ ràng hơn trong nhiều tháng và nhiều năm tới. Và nó đã đặt Saudi Arabia vào thế phải hiện thực hóa càng nhanh càng tốt các mục tiêu chiến lược của mình. Đó là sở hữu công nghệ hạt nhân.

Từ lâu, Riyadh đã tìm cách trở thành cường quốc có sức mạnh thống trị ở Trung Đông. Iran luôn là mối đe dọa lớn nhất đối với mục tiêu này. Cuộc chiến đã tiếp thêm sức mạnh cho Tehran và đe dọa tham vọng của Riyadh.

Saudi Arabia đang quyết tâm tận dụng thời điểm này để khẳng định vai trò lãnh đạo khu vực của mình.

Thỏa thuận hạt nhân với Mỹ, sự đối đầu mới giữa Riyadh và lực lượng Houthi thân Iran và sự bình thường hóa quan hệ giữa Saudi Arabia với Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đều có liên quan đến nỗ lực này. Bằng cách để mở khả năng cho việc làm giàu uranium ngay tại Trung Đông, thỏa thuận hạt nhân của Saudi Arabia đã gửi một thông điệp mạnh mẽ tới Tehran.

Với các điều khoản ưu đãi trong thỏa thuận 123 nhiều hơn so với văn bản tương tự mà UAE và hàng chục đối tác khác của Mỹ đã cam kết, Riyadh cũng báo hiệu vai trò của mình như một cường quốc toàn cầu quan trọng, ngay cả khi họ không nằm trong số các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân.

Thỏa thuận hạt nhân đã được chuẩn bị trong nhiều năm, rất lâu trước khi xung đột Iran nổ ra, và các cuộc đàm phán ban đầu về thỏa thuận này thậm chí còn bắt đầu sớm hơn, như một phần của gói thỏa thuận lớn hơn bao gồm cả việc bình thường hóa quan hệ với Israel.

Nhưng có thể cuộc chiến ở Iran đã tạo thêm tính cấp bách về chính trị cho các cuộc đàm phán, khi Washington tìm cách trấn an một đối tác ngày càng cảnh giác với các cam kết an ninh của Mỹ và thất vọng vì thiếu sự tham vấn. Và cần xem thông báo này như một phần trong chiến lược của Riyadh nhằm chuẩn bị cho những hậu quả của xung đột Mỹ Iran.

Israel sẽ phải lo lắng

Việc Mỹ công bố thỏa thuận với Saudi Arabia nhằm phát triển chương trình hạt nhân dân sự đã làm dấy lên những lo ngại tại Israel rằng động thái này có thể dẫn tới một cuộc chạy đua vũ trang trong khu vực; đồng thời cho thấy Washington đang ngày càng theo đuổi đường lối riêng tại Trung Đông, độc lập hơn với Israel. Điều này hoàn toàn có cơ sở.

Thỏa thuận hạt nhân này từng được bàn tới dưới thời chính quyền Mỹ tiền nhiệm nhưng với điều kiện rằng Saudi Arabia phải tiến tới thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel.

Nhưng giờ đây, khi được công bố, nó lại hoàn toàn không có bất cứ nội dung nào gắn với Israel. Theo các nhà phân tích, động thái này cũng có thể khuyến khích những quốc gia khác, như Thổ Nhĩ Kỳ – nước có quan hệ ngày càng căng thẳng với Israel, theo đuổi các chương trình làm giàu hạt nhân riêng.

Các nhân vật đối lập và cựu quan chức Israel cho rằng đây là dấu hiệu mới nhất cho thấy vị thế của Israel tại Washington đang suy giảm.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu từng tích cực vận động Tổng thống Trump cùng phát động cuộc chiến chống Iran, hành động không nhận được nhiều sự ủng hộ tại Mỹ. Ông Trump thậm chí từng gọi ông Netanyahu là “điên rồ” vì cách tiếp cận quyết liệt của nhà lãnh đạo Israel đối với cuộc chiến liên quan tại Lebanon nhằm vào Hezbollah, lực lượng đồng minh của Iran.

Tổng thống Mỹ cũng không để nhà lãnh đạo Israel tham gia các cuộc đàm phán với Iran nhằm chấm dứt cuộc chiến bắt đầu từ cuối tháng 2. Ông Trump đồng thời thuyết phục ông Netanyahu hạn chế hành động trả đũa sau một cuộc tấn công quy mô lớn của Iran hồi tháng trước, do lo ngại phản ứng của Israel có thể làm chệch hướng các cuộc đàm phán hòa bình.

Avishay Ben Sasson-Gordis, chuyên gia về quan hệ Mỹ - Israel tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia ở Tel Aviv, nhận định chính quyền Tổng thống Trump ngày càng phát đi tín hiệu rằng Washington “sẽ tiếp tục tiến về phía trước, bất kể lằn ranh đỏ của Israel có xung đột với lợi ích của Mỹ hay không”.

Israel trong nhiều năm qua được cho là quốc gia duy nhất trên thực tế sở hữu vũ khí hạt nhân tại Trung Đông, mặc dù nước này chưa bao giờ công khai thừa nhận có bom hạt nhân.

Trong khi đó, Iran – đối thủ lớn nhất của Israel trong khu vực, sở hữu một chương trình hạt nhân mà Israel và Mỹ từ lâu coi là mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia, qua đó góp phần dẫn tới cuộc xung đột đang diễn ra.

Và giờ đây, thêm một nguy cơ hạt nhân khác đang nhen nhóm tại Trung Đông. Phản ứng của dư luận Israel càng dễ hiểu.

Cựu Thủ tướng Israel Naftali Bennett cảnh báo rằng “việc làm giàu vật liệu hạt nhân trên lãnh thổ Saudi Arabia có thể kích hoạt một cuộc chạy đua hạt nhân trong khu vực, dẫn tới sự đổ vỡ hoàn toàn”.

“Mọi chương trình hạt nhân quân sự đều bắt đầu từ một chương trình dân sự”, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Israel Avigdor Lieberman tuyên bố, đồng thời kêu gọi Israel vận động Quốc hội Mỹ bác bỏ thỏa thuận.

Một thỏa thuận hạt nhân trước đây giữa Mỹ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) áp đặt cơ chế thanh sát nghiêm ngặt và không cho phép Abu Dhabi tự làm giàu uranium, qua đó hạn chế đáng kể khả năng nước này tiến tới chế tạo vũ khí hạt nhân. Điều này không xuất hiện trong văn bản ký với Saudi Arabia.

Các nhà phân tích Israel cho rằng UAE và Thổ Nhĩ Kỳ có thể sẽ tìm cách yêu cầu sửa đổi các điều khoản trong thỏa thuận với Mỹ, tương tự như những gì Saudi Arabia đã làm được.

Đối với Israel, vấn đề then chốt là liệu thỏa thuận có bao gồm những cơ chế bảo đảm đủ mạnh để ngăn Saudi Arabia sử dụng năng lực hạt nhân cho mục đích quân sự hay không.

“Việc thỏa thuận không gắn với tiến trình bình thường hóa quan hệ, cũng như chưa rõ có những rào cản nào để ngăn Saudi Arabia chuyển sang một chương trình hạt nhân quân sự – cả hai vấn đề này đều là nguồn cơn gây lo ngại tại Israel”, Michael Herzog, cựu Đại sứ Israel tại Washington, hiện là thành viên Viện Washington về Chính sách Cận Đông, nhận định.

Tuy nhiên, theo ông Herzog, Israel không có nhiều dư địa để đối đầu trực diện với chính quyền Tổng thống Trump – đồng minh quan trọng nhất của nước này, xung quanh vấn đề hạt nhân của Saudi Arabia. Cuộc chiến mà Mỹ và Israel phát động hồi tháng 2 vẫn chưa được giải quyết, trong khi các cuộc xung đột tại Gaza và Lebanon vẫn tiếp diễn, sẽ chi phối các cuộc thảo luận song phương Mỹ - Israel ở tương lai gần.