Nguồn sách không thiếu, vì sao học sinh vẫn chờ?

Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN), đến ngày 14/9, tổng nhu cầu sách giáo khoa (SGK) cập nhật là 245,94 triệu bản; kế hoạch in 228,9 triệu bản và đã cung ứng khoảng 236,6 triệu bản cho các địa phương. Trước đó, đến ngày 9/9, nhà xuất bản đã phát hành 235,6 triệu bản SGK cùng 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo.

Tuy nhiên, năm học mới đã bắt đầu hơn một tuần, một số học sinh vẫn phải tìm mua từng cuốn sách còn thiếu. Trong thời gian chờ, các em phải dùng sách cũ, dùng chung với bạn hoặc tìm cách sao chép một phần nội dung để học. Vậy khoảng trống nằm ở đâu khi tổng số sách đã in và cung ứng ở mức lớn?

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết việc xác định nhu cầu và xây dựng kế hoạch in dựa trên nhiều nguồn dữ liệu như số học sinh, lượng đặt hàng của hệ thống phát hành, kết quả phát hành những năm trước, lượng tồn kho và dự báo nhu cầu phát sinh. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế có thể thay đổi đáng kể so với đăng ký ban đầu. Theo số liệu nhà xuất bản báo cáo, các công ty phát hành đặt hàng ban đầu hơn 155,8 triệu bản, sau đó phát sinh thêm gần 69,8 triệu bản, tăng 44,83%.

Như vậy, câu chuyện không đơn thuần là “in đủ hay chưa”, mà còn là dữ liệu đầu vào có sát thực tế hay không và khi nhu cầu thay đổi, hệ thống có phản ứng đủ nhanh hay không.

Thực tế tại một trường THCS cho thấy, dù nhà trường đã chủ động khảo sát và cập nhật nhu cầu, việc bảo đảm đủ sách cho từng nhóm học sinh vẫn có thể phát sinh khoảng trống. Một hiệu trưởng trường THCS cho biết, để chủ động nguồn sách, nhà trường đã khảo sát nhu cầu của học sinh từ tháng 3, thư viện đăng ký sách vào tháng 5 và tiếp tục cập nhật sau khi học sinh lớp 6 nhập học. Tuy nhiên, những trường hợp còn thiếu chủ yếu lại rơi vào nhóm học sinh đăng ký mượn sách.

Thực tế này cho thấy nhu cầu sách không thể chỉ tính theo tổng số học sinh. Có em mua sách, có em sử dụng lại sách cũ còn tốt, có em mượn sách thư viện. Sau tuyển sinh, thay đổi quy mô lớp, thay đổi nhu cầu hoặc phát sinh thêm học sinh đều có thể làm số lượng thực tế khác với số đăng ký ban đầu.

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh cho rằng khi học sinh đã vào năm học nhưng phụ huynh vẫn phải đi tìm từng cuốn sách, cần làm rõ trách nhiệm ở từng khâu chậm trễ, nhanh chóng đưa sách đến học sinh và đồng thời bảo đảm việc học trong thời gian chờ sách. Theo ông, gia đình cũng cần được biết thời điểm nhận sách và cách học sinh được hỗ trợ trong thời gian chưa có sách. Một con số tổng lượng sách đã phát hành vì thế chưa phản ánh được thực tế từng học sinh đã có đủ sách hay chưa.

Cũng theo các chuyên gia, về lâu dài, kế hoạch cung ứng sách cần sát hơn với nhu cầu thực tế, tính đến số học sinh sử dụng lại sách cũ, mượn sách thư viện và những biến động sau tuyển sinh. Cùng với đó, cần có lượng sách dự phòng và cơ chế điều chuyển nhanh giữa các địa phương. Mục tiêu không chỉ là in đủ sách, mà phải bảo đảm sách đến đúng trường, đúng học sinh và đúng thời điểm.

Điều phối phải nhanh hơn nhu cầu phát sinh

Nếu dữ liệu từ nhà trường là “đầu vào” của bài toán cung ứng thì điều phối phải là “van an toàn” khi nhu cầu thực tế thay đổi. Đây là vấn đề bất cập khá rõ tại Đắk Lắk.

Tại địa phương này, nhu cầu bổ sung được xác định khoảng 2,3 triệu bản SGK, với kinh phí hơn 30 tỷ đồng. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã được đề nghị tiếp tục cung ứng bổ sung; trong đó khoảng 1 triệu bản dự kiến có thể cung cấp vào tháng 11, số còn lại tiếp tục được bổ sung sau đó.

Trước đó, ngành giáo dục Đắk Lắk cho biết hơn 40% học sinh trên địa bàn chưa có đủ SGK bản in. Trong thời gian chờ sách, một số học sinh phải sử dụng sách cũ, dùng chung hoặc chờ được bổ sung. Địa phương cũng lưu ý việc sao chép sách phải tuân thủ các quy định về bản quyền.

Điều đáng nói là khi một địa phương thiếu sách, giải pháp không nhất thiết chỉ là chờ in mới. Đắk Lắk đã đề nghị rà soát lượng sách còn tồn kho tại các tỉnh, thành khác để có thể điều chuyển, bổ sung cho học sinh trong thời gian chờ nguồn sách mới.

Nếu nơi này còn sách trong khi nơi khác thiếu, việc điều chuyển kịp thời có thể giải quyết một phần nhu cầu trước mắt, rút ngắn thời gian chờ của học sinh. Đây cũng là lý do Bộ GD&ĐT yêu cầu việc rà soát nguồn cung phải đi đến cụ thể từng lớp, môn học, tên sách và số học sinh còn thiếu, thay vì chỉ nhìn vào tổng số sách đã in hoặc đã phát hành.

Đến 18h ngày 14/9, sau khi rà soát với 34 tỉnh, thành phố, số sách giáo khoa còn thiếu được xác nhận là 3.916.370 bản, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Dù tỷ lệ không lớn so với tổng nhu cầu, con số này vẫn tương ứng với hàng triệu cuốn sách chưa đến tay học sinh khi năm học đã bắt đầu.

Trên cơ sở số liệu đã được xác nhận, Bộ GD&ĐT yêu cầu Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam từ ngày 15/9 tiếp tục điều chuyển, cung ứng bổ sung, ưu tiên những trường hợp học sinh chưa có sách hoặc còn thiếu nhiều đầu sách. Trong đó, ưu tiên các trường nội trú ở địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và học sinh thuộc diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn SGK.

Bộ GD&ĐT đồng thời yêu cầu các địa phương tiếp tục rà soát, cập nhật và xác nhận nhu cầu thực tế. Trong thời gian chờ sách bản in, các trường có thể khai thác sách thư viện, sách cũ còn sử dụng được và sách giáo khoa điện tử miễn phí để hạn chế ảnh hưởng đến việc học.

Từ câu chuyện Đắk Lắk và số liệu rà soát trên toàn quốc, vấn đề không còn chỉ là thiếu bao nhiêu sách, mà là khi phát sinh thiếu hụt, hệ thống có đủ khả năng phát hiện nhanh, xác định đúng nơi thiếu và đưa sách đến đúng nơi cần hay không. Đây cũng là khâu Bộ GD&ĐT thừa nhận còn bất cập và cần được chấn chỉnh trong mùa cung ứng SGK năm nay.

Bộ GD&ĐT nhận trách nhiệm, siết lại khâu dự báo

Những bất cập trong mùa cung ứng SGK năm nay đặt ra câu hỏi về trách nhiệm quản lý khi một bộ sách được sử dụng thống nhất trên toàn quốc nhưng vẫn xảy ra tình trạng thiếu cục bộ tại một số địa phương.

Trong báo cáo ngày 15/9, Bộ GD&ĐT thẳng thắn nhìn nhận công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu SGK trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế. Việc đánh giá năng lực tổ chức sản xuất, quản trị và mạng lưới cung ứng của NXBGDVN chưa đầy đủ; một số giải pháp khắc phục hạn chế trong tổ chức cung ứng, điều phối nguồn sách chưa đủ nhanh và linh hoạt.

Bộ cũng chỉ ra rằng tại một số địa phương, việc đăng ký, dự báo và phối hợp cung ứng chưa thật sự chủ động. Những thay đổi về tổ chức trường, lớp, chính sách hỗ trợ SGK và nhu cầu phát sinh của học sinh, cha mẹ học sinh chưa được cập nhật kịp thời.

Theo Bộ GD&ĐT, trách nhiệm để xảy ra tình trạng thiếu sách cục bộ thuộc về Bộ GD&ĐT, NXBGDVN và các địa phương.

Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý số sách còn thiếu của năm học 2026-2027, mà phải thay đổi cách quản lý cả chuỗi cung ứng. Khi nhu cầu thay đổi, dữ liệu phải được cập nhật kịp thời; khi một nơi thiếu sách, phải xác định ngay nguồn có thể điều chuyển hoặc bổ sung; đồng thời trách nhiệm của từng khâu phải được làm rõ để không đẩy việc tìm sách xuống nhà trường và phụ huynh.

Về lâu dài, Bộ GD&ĐT cho biết sẽ rà soát, đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý SGK theo hướng xác định đây là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù. Toàn bộ chuỗi cung ứng sẽ được quản trị dựa trên dữ liệu thống nhất, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp. Bộ cũng đặt vấn đề xây dựng cơ chế dự phòng và điều phối linh hoạt hơn, nhằm bảo đảm nguồn sách chủ động, ổn định ngay từ đầu mỗi năm học.

Nhìn từ mùa SGK năm nay, điều cần thay đổi vì thế không chỉ nằm ở việc in thêm bao nhiêu bản. Quan trọng hơn là phải có một cơ chế quản lý đủ khả năng nhận diện sớm nơi có nguy cơ thiếu, xác định rõ trách nhiệm khi xảy ra chậm trễ và phản ứng đủ nhanh để học sinh không phải chờ đợi.

Bởi với sách giáo khoa, một hệ thống cung ứng hiệu quả không thể chỉ được đo bằng số bản sách đã in hay đã phát hành, mà phải được nhìn từ kết quả cuối cùng: học sinh có sách để học ngay khi năm học bắt đầu hay không.