FTA thế hệ mới, “tấm vé” vào thị trường tỷ USD

Giai đoạn 2024 - 2026 đánh dấu bước ngoặt trong tiến trình mở rộng thị trường xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Đông và Nam Á, với hàng loạt hiệp định thương mại tự do (FTA) được ký kết và đưa vào thực thi.

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) chính thức có hiệu lực từ ngày 03/02/2026, trong đó UAE cam kết tự do hóa thuế quan cho 94,9% số dòng thuế. Trước đó, Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Israel (FTA Việt Nam Israel VIFTA) đã có hiệu lực từ tháng 11/2024 và bắt đầu thực thi từ đầu năm 2026. Ngoài ra, đàm phán FTA Việt Nam - GCC (VGFTA) đang được chuẩn bị khởi động, hay việc rà soát nâng cấp Hiệp định ASEAN - Ấn Độ (AITIGA) cũng mở thêm dư địa tiếp cận thị trường này.

Phát biểu tại hội thảo "Cơ hội và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu các ngành hàng chủ lực sang thị trường Trung Đông và Nam Á trong bối cảnh các FTA mới", ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, Trung Đông và Nam Á từ lâu được xem là thị trường tiềm năng, nhưng chỉ đến giai đoạn hiện nay, tiềm năng đó mới bắt đầu chuyển hóa thành hiện thực nhờ các đột phá thể chế thương mại.

“Cơ hội là rõ ràng. Nhưng để chuyển hóa cơ hội thành đơn hàng, thành kim ngạch, thành thị phần bền vững, doanh nghiệp Việt xuất khẩu Trung Đông cần phải chuẩn bị thực sự nghiêm túc. Muốn tận dụng ưu đãi thuế quan từ FTA Việt Nam UAE CEPA hay FTA Việt Nam Israel VIFTA, doanh nghiệp phải đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ CEPA, điều tưởng như đơn giản nhưng thực tế không ít doanh nghiệp còn lúng túng”, ông Hải lưu ý.

Ông Hải cho rằng, cơ hội chỉ trở thành kim ngạch và thị phần khi doanh nghiệp có sự chuẩn bị nghiêm túc. Đây là những thị trường có đặc thù riêng, từ tiêu chuẩn kỹ thuật, chứng nhận Halal xuất khẩu đến kênh phân phối và cả yếu tố địa chính trị.

Thực tế cho thấy, ưu đãi thuế quan chỉ là điều kiện cần. Để tận dụng CEPA, doanh nghiệp phải đáp ứng quy tắc xuất xứ CEPA theo Thông tư 24/2026/TT-BCT, với tiêu chí phổ biến là chuyển đổi mã số hàng hóa (CTH) hoặc hàm lượng giá trị khu vực (QVC) tối thiểu 35% giá xuất xưởng, kèm theo Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) mẫu UAE-VN hợp lệ. Đây lại chính là “nút thắt” khiến không ít doanh nghiệp lúng túng trong quá trình thực thi.

Halal, logistics và cạnh tranh là ba “cửa ải” quyết định thành bại

Bên cạnh quy tắc xuất xứ, chứng nhận Halal xuất khẩu được xem là “giấy thông hành bắt buộc” để hàng hóa thâm nhập thị trường Hồi giáo. Quy mô thị trường Halal nghìn tỷ USD đã vượt 2.700 tỷ USD năm 2024 và duy trì tốc độ tăng trưởng 8 - 9%/năm. Tuy nhiên, xuất khẩu nông thủy sản Trung Đông của Việt Nam mới đạt khoảng 700 triệu USD, còn khá khiêm tốn nếu so với quy mô thị trường.

Tại UAE, sản phẩm thực phẩm không có chứng nhận Halal hợp lệ do Bộ Công nghiệp và Công nghệ tiên tiến (MoIAT) công nhận sẽ bị từ chối thông quan. Các thị trường khác trong khu vực như Ả Rập Xê-út, Malaysia hay Indonesia cũng áp dụng các hệ thống chứng nhận riêng như SFDA, JAKIM, BPJPH với danh sách các tổ chức được công nhận cập nhật liên tục.

Ở trong nước, Việt Nam đang từng bước xây dựng hệ sinh thái Halal với Đề án phát triển ngành Halal đến năm 2030. Tuy vậy, khoảng cách giữa tiêu chuẩn và năng lực đáp ứng của doanh nghiệp vẫn còn đáng kể.

Ở góc độ ngành hàng, gia vị Việt Nam xuất khẩu là điểm sáng. Năm 2025, xuất khẩu hồ tiêu và gia vị đạt hơn 2,1 tỷ USD, mức cao nhất từ trước đến nay. Việt Nam hiện chiếm khoảng 60% lượng hồ tiêu nhập khẩu của Trung Đông và cung cấp tới 90% nhu cầu quế của Nam Á, chủ yếu tại Ấn Độ và Bangladesh. Trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nhóm này đạt hơn 982 triệu USD, tăng 9,5% so với cùng kỳ.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nằm ở tỷ lệ chế biến sâu còn thấp, trong khi yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn Halal ngày càng khắt khe. Điều này khiến lợi thế về sản lượng chưa chuyển hóa tương xứng thành giá trị gia tăng.

Ngoài ra, yếu tố địa chính trị cũng đang tạo áp lực mới, khiến logistics Trung Đông biến động. UAE - đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam tại Trung Đông - đạt tổng kim ngạch phi dầu khí 1.030 tỷ USD năm 2025, trong đó tái xuất lên tới 267 tỷ USD, khẳng định vai trò trung tâm trung chuyển.

Nhìn tổng thể, thị trường Halal nghìn tỷ USD đang mở ra một “không gian tăng trưởng” mới cho xuất khẩu Việt Nam. Nhưng đây không còn là cuộc chơi của giá rẻ hay sản lượng lớn, mà là bài toán về tiêu chuẩn, chiến lược và năng lực thích ứng. Doanh nghiệp nào đi nhanh hơn trong việc chuẩn hóa sản phẩm, nắm vững quy tắc và hiểu thị trường, doanh nghiệp đó sẽ chiếm lợi thế trong cuộc đua mới.