Đổi mới phương thức thu gom, từng bước nâng cao hiệu quả quản lý

Liên quan đến công tác thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại Hà Nội,ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, thành phố đã đầu tư hệ thống thu gom, xử lý chất thải bằng nguồn ngân sách và nguồn xã hội hóa. Hoạt động thu gom, vận chuyển rác sinh hoạt được giám sát thông qua camera, hệ thống định vị GPS; dữ liệu từ 126 xã, phường được chia sẻ về Sở phục vụ công tác theo dõi, quản lý. Bên cạnh đó, thành phố đã số hóa 1.709 điểm tập kết, điểm cẩu rác.

Những bước đi này góp phần nâng cao khả năng giám sát, quản lý hoạt động thu gom rác, tạo cơ sở để tổ chức dịch vụ phù hợp hơn với yêu cầu thực tế. Tuy nhiên, hệ thống quản lý hiện đại chỉ phát huy hiệu quả đầy đủ khi được kết nối với hạ tầng tiếp nhận, trung chuyển và xử lý chất thải đồng bộ.

Thực tế cho thấy, Hà Nội vẫn thiếu năng lực xử lý một số loại chất thải như chất thải xây dựng, bùn thải và phân bùn bể phốt. Các quy định liên quan đến yêu cầu pháp lý, môi trường đối với điểm tiếp nhận, tập kết và tái chế tạm thời còn cần được làm rõ. Việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật, xác định giá dịch vụ xử lý rác bằng công nghệ đốt thu hồi năng lượng cũng còn những khó khăn nhất định.

Ở khu vực nội đô, việc thay đổi phương thức thu gom bước đầu mang lại kết quả tích cực, song đồng thời bộc lộ những bất cập về mặt bằng và tổ chức vận hành. Ông Nguyễn Toàn Thắng, Phó Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm, cho biết mô hình thí điểm sử dụng xe điện ba bánh đã giúp giảm số điểm thu gom rác từ 65 xuống còn 35 điểm. Địa phương mong muốn sớm có cơ sở pháp lý để đưa phương tiện này vào hoạt động chính thức, qua đó mở rộng khả năng thu gom cả ban ngày và ban đêm.

Tuy nhiên, khó khăn lớn hiện nay là quỹ đất dành cho các điểm trung chuyển, ép rác rất hạn chế. Tăng tần suất thu gom chưa đủ để giải quyết vấn đề nếu thiếu địa điểm tiếp nhận, chuyển rác lên phương tiện vận chuyển chuyên dụng. Vì vậy, phường Hoàn Kiếm kiến nghị nghiên cứu bố trí các điểm trung chuyển tại khu vực giáp ranh, góp phần rút ngắn thời gian lưu rác, giảm áp lực cho khu vực nội đô.

Thời gian thu gom cũng cần được tổ chức linh hoạt, phù hợp với nhịp sống và hoạt động kinh doanh. Theo ông Thắng, nhiều cửa hàng đưa rác ra trước 20 giờ, trong khi lực lượng thu gom thực hiện công việc sau thời điểm này. Sự chênh lệch về thời gian khiến địa phương phải tiếp tục nghiên cứu phương án tổ chức phù hợp, hạn chế tình trạng rác tồn lưu trên đường phố.

Phân loại rác tại nguồn: Từ thí điểm đến yêu cầu duy trì bền vững

Cùng với đổi mới phương tiện và quy trình thu gom, phân loại rác tại nguồn được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả xử lý chất thải. Tại phường Cửa Nam, mô hình sử dụng túi rác tiêu chuẩn được triển khai thí điểm tại tổ dân phố Lê Thánh Tông đã ghi nhận tín hiệu ban đầu tích cực.

Ông Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam cho biết, sau khoảng một tháng triển khai, khoảng 85% hộ dân đã sử dụng túi rác tiêu chuẩn. Tuy nhiên, túi hiện được cấp miễn phí nên địa phương còn băn khoăn về khả năng duy trì sự tham gia của người dân khi chuyển sang hình thức bán túi.

Từ thực tế này, phường đề nghị mở rộng phạm vi thí điểm, đồng thời có hướng dẫn cụ thể về công tác giám sát và xử lý vi phạm. Kết quả bước đầu cần được đánh giá toàn diện, không chỉ ở tỷ lệ hộ dân tham gia mà còn ở khả năng duy trì thói quen phân loại, mức độ phù hợp của chi phí và tính khả thi khi triển khai rộng rãi.

Việc thu giá dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích chất thải đã phân loại cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện đồng bộ các quy định về lộ trình thực hiện, trách nhiệm của đơn vị thu gom, vận chuyển, cơ chế tài chính và chứng từ thanh toán. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính minh bạch, khả thi trong tổ chức thực hiện, đồng thời khuyến khích người dân giảm lượng rác thải và nâng cao ý thức phân loại.

Xử lý rác tồn đọng, hoàn thiện cơ chế để khơi thông nguồn lực

Một trong những vấn đề lớn của Hà Nội là lượng rác đã chôn lấp qua nhiều năm. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, lượng rác chôn lấp tại Nam Sơn khoảng 30 triệu tấn, tại Xuân Sơn khoảng 3,69 triệu tấn. Khối lượng tồn đọng lớn đặt ra yêu cầu nghiên cứu giải pháp xử lý phù hợp, bảo đảm an toàn môi trường và có cơ sở xác định chi phí thực hiện.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết thành phố rất trăn trở với việc xử lý rác cũ. Khi công nghệ đốt rác phát triển và năng lực xử lý chất thải mới được bổ sung, Hà Nội mong muốn sớm triển khai xử lý lượng rác đã chôn lấp. Thành phố đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn hỗ trợ về chủ trương, phương thức triển khai, bảo đảm thực hiện đúng quy trình, quy định. Những bất cập về quy chuẩn, tiêu chuẩn, đơn giá và định mức cần được rà soát, bổ sung để tạo cơ sở pháp lý cho quá trình thực hiện.

Từ góc độ doanh nghiệp, đại diện Công ty vận hành Nhà máy điện rác Sóc Sơn cho biết, từ khi nhà máy đi vào hoạt động đến nay đã xử lý khoảng 5,5 triệu tấn rác sinh hoạt, phát lên lưới khoảng 1,8 tỷ kWh điện. Kết quả này cho thấy vai trò của công nghệ đốt thu hồi năng lượng trong việc giảm áp lực xử lý rác theo phương thức chôn lấp.

Dù vậy, quá trình vận hành và mở rộng vẫn cần tháo gỡ một số vấn đề kỹ thuật. Doanh nghiệp kiến nghị có hướng dẫn cụ thể về quy trình, tiêu chuẩn chôn lấp tro bay sau hóa rắn. Đối với giai đoạn mở rộng dự kiến xử lý khoảng 1.600 tấn rác cũ mỗi ngày, công ty cũng cần hướng dẫn về khai thác, sàng tuyển và các biện pháp bảo vệ môi trường khi đào lượng rác đã chôn lấp.

Trao đổi về những kiến nghị này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho biết, việc phân định, quản lý tro bay, tro xỉ phát sinh tại các nhà máy điện rác được thực hiện theo Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT. Bộ Xây dựng đang xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về sử dụng tro xỉ lò đốt rác sinh hoạt làm nguyên liệu sản xuất gạch bê tông, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và bảo vệ môi trường.

Trên cơ sở kiến nghị của Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện quy định về quản lý chất thải xây dựng và tro xỉ nhà máy điện rác trong quá trình xây dựng nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Bảo vệ môi trường và thông tư hướng dẫn. Mục tiêu là tạo điều kiện thuận lợi cho tái sử dụng, tái chế, tuần hoàn tài nguyên gắn với bảo vệ môi trường.

Về định mức kinh tế - kỹ thuật đối với công nghệ đốt chất thải rắn sinh hoạt thu hồi năng lượng, Thứ trưởng cho biết Thông tư số 36/2024/TT-BTNMT đã quy định 5 định mức vận hành cơ sở đốt chất thải rắn sinh hoạt thu hồi năng lượng để phát điện, có sử dụng dữ liệu khảo sát tại Nhà máy Thiên Ý ở Sóc Sơn. Hà Nội có thẩm quyền ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật về thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn; trường hợp cần thiết có thể xây dựng bộ định mức đặc thù.

Đối với giá dịch vụ xử lý rác sinh hoạt, việc xác định giá thực hiện theo phương pháp định giá chung do Bộ Tài chính ban hành. Khi xây dựng phương án giá theo phương pháp chi phí, các yếu tố cấu thành giá phải căn cứ vào định mức kinh tế - kỹ thuật do UBND thành phố ban hành. Nếu phát sinh chi phí đặc thù chưa được hướng dẫn rõ, thành phố có thể lập đề xuất gửi Bộ Tài chính để được hướng dẫn theo thẩm quyền.

Thứ trưởng cũng đề nghị Hà Nội phát triển mạng lưới thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt, đẩy mạnh vận động người dân phân loại rác tại nguồn và ưu tiên xử lý riêng chất thải thực phẩm để sản xuất phân compost, thức ăn chăn nuôi hoặc khí hóa thu hồi năng lượng.

Có thể thấy, nâng cao hiệu quả xử lý rác thải đô thị không chỉ là câu chuyện đầu tư công nghệ hay mở rộng công suất nhà máy. Đây còn là bài toán tổng thể về hạ tầng thu gom, tổ chức vận hành, ý thức cộng đồng và cơ chế chính sách. Việc tháo gỡ từng nút thắt, từ điểm trung chuyển trong nội đô đến định mức, giá dịch vụ và tiêu chuẩn xử lý rác tồn đọng, sẽ tạo nền tảng để Hà Nội từng bước chuyển từ xử lý chất thải đơn thuần sang quản lý tài nguyên theo hướng tuần hoàn, hiệu quả và bền vững.