Ngày 12/7/1984, chiến dịch MB-84 mở màn tại mặt trận Vị Xuyên, mở đầu cho một trong những trận chiến ác liệt nhất của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Trên các điểm cao 772, 685, 1509 thuộc xã Thanh Thủy (tỉnh Hà Giang cũ, nay là tỉnh Tuyên Quang), hàng vạn quả đạn pháo dội xuống, cày nát núi rừng, biến nơi đây thành "lò vôi thế kỷ", "cối xay thịt". Chỉ trong 24 giờ, gần 600 cán bộ, chiến sĩ, phần lớn thuộc Sư đoàn 356, đã anh dũng hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Hơn 4 thập kỷ trôi qua, nhiều người vẫn nằm lại giữa những sườn núi đá, chưa thể trở về với quê hương.

Chiến tranh đã lùi xa, mỗi độ tháng 7 về, mảnh đất biên cương này lại đón hàng nghìn người trở về để tri ân những người đã ngã xuống. Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên nghi ngút khói hương. Giữa những hàng bia trắng thẳng tắp, có những phần mộ đã xác định được danh tính, nhưng cũng còn không ít tấm bia chỉ khắc dòng chữ: "Liệt sĩ...Chưa xác định được thông tin". Mỗi nén hương được thắp lên là sự tri ân dành cho những người đã khuất,là lời nhắc nhở về cái giá của hòa bình hôm nay.

Trở về nơi đồng đội nằm lại

Những ngày tháng 7, nhất là dịp "giỗ trận" 12/7, từ sáng sớm, từng đoàn cựu chiến binh trong màu áo lính cũ lặng lẽ bước vào nghĩa trang Vị Xuyên. Có người chống gậy, có nhiều người mang trên mình những vết thương chiến tranh chưa bao giờ lành hẳn,họ gặp lại nhau bằng những cái siết tay thật chặt, những cái ôm không cần nhiều lời, rồi cùng lặng lẽ đi tìm tên đồng đội trên những tấm bia đá.

Giữa cái nắng chói chang của tháng 7, nhiều người đứng rất lâu trước một phần mộ vô danh. Có người cúi đầu thật thấp, có người đưa tay vuốt nhẹ lên tấm bia đã phủ màu thời gian như đang chạm vào gương mặt người đồng đội năm xưa. Tiếng kèn "Hồn tử sĩ" ngân lên giữa núi rừng biên cương khiến không ít mái đầu bạc lặng lẽ quay đi lau nước mắt.

Đối với cựu binh Đỗ Văn Nghiêm (quận Ba Đình, Hà Nội), Vị Xuyên chưa bao giờ chỉ là một địa danh mà đó là nơi lưu giữ tuổi thanh xuân của ông và cũng là nơinhiều đồng đội đã mãi mãi nằm lại.

Nhập ngũ năm 1984 trong đội hình Sư đoàn 3 Sao Vàng Anh hùng, ông từng chiến đấu ở mặt trận Lạng Sơn trước khi được điều động tăng cường lên Vị Xuyên, đảm nhiệm địa bàn của Sư đoàn 356.

Nhắc về những ngày tháng ấy, người cựu binh không giấu được sự nghẹn ngào: "Cuộc chiến ở đây vô cùng ác liệt. Tôi chiến đấu tại Vị Xuyên gần 1 năm, trong đó có khoảng 6 tháng ở điểm cao 600 và 6 tháng tại khu vực Bốn Hầm, nơi sau này được gọi là “Lò vôi thế kỷ”. Ở đó, việc duy nhất của người lính là chiến đấu và giữ chốt".

Hơn 40 năm đã trôi qua, nhưng ký ức chiến trường vẫn nguyên vẹn trong tâm trí người lính năm xưa. Với ông Nghiêm, trở về Vị Xuyên không đơn thuần là một chuyến đi tri ân mà đã trở thành lời hẹn với những người đồng đội không bao giờ trở về. Năm nào ông cũng trở lại nơi đâyít nhất 2 lần, ngoài dịp giỗ trận còn có những ngày cuối năm và đầu xuân để dâng hương cho đồng đội.

"Khó có thể diễn tả thành lời. Mỗi lần lên đây, tôi vừa thương nhớ anh em, vừa có cảm giác như được trở về nhà. Tôi chỉ muốn mời các anh về cùng ăn bát cơm, uống chén rượu, để anh em lại được quây quần như ngày còn ở chiến trường"- ông Nghiêm tâm sự.

Trong dòng hồi ức ấy vẫn còn những ký ức đau đớn mà thời gian không thể xóa nhòa, ông nhớ như in trận pháo kích khiến 7 đồng đội hy sinh ngay trước mắt mình: "Hôm đó tôi đang trực ở cửa hầm thì pháo bất ngờ dội xuống. Chỉ trong chốc lát, 7 đồng đội đã hy sinh. Khi chạy đến, cảnh tượng đau xót vô cùng, không ai còn nguyên vẹn, nhiều người không còn tìm thấy phần đầu vì bị hất xuống khe núi, đến nay vẫn chưa thể quy tập được. Đau xót lắm. Vừa mới ngồi với nhau, nói chuyện với nhau, vậy mà chỉ ít phút sau đã không còn ai nữa. Có những trận đánh, khi đi nhặt hài cốt đồng đội, chỉ gom được một ít phần thi thể đặt vào tấm tăng nhỏ. Những ký ức ấy suốt đời tôi không thể nào quên".

Cách đó không xa, cựu binh Nguyễn Xuân Thiết, nguyên chiến sĩ Đại đội 5, Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 153, Sư đoàn 356, cũng lặng lẽ thắp nén hương trước phần mộ đồng đội.

Đối với ông, ngày 12/7 không chỉ là ngày tưởng nhớ đếnnhững người đã ngã xuống của đơn vị mà còn là ngày những người còn sống trở về thực hiện lời hứa với những đồng đội đã ngã xuống: “Người Việt Nam có truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Chúng tôi trở về đây để tri ân, thắp nén hương cho những đồng đội đã hy sinh vì đất nước, vì nhân dân. Không gì có thể bù đắp được những mất mát ấy. Chúng tôi chỉ có tấm lòng thành kính, mong các anh được an nghỉ nơi chín suối".

Theo ông Thiết, chiến tranh đã lùi xa nhưng nỗi đau của những người lính còn sống chưa bao giờ nguôi ngoai. "Chúng tôi là những người may mắn được trở về với gia đình. Nhưng còn rất nhiều đồng đội vẫn nằm lại đâu đó giữa núi rừng. Có người đã được tìm thấy, nhưng cũng còn rất nhiều người đến nay vẫn chưa thể trở về. Đó là nỗi day dứt mà suốt hơn 40 năm qua chúng tôi luôn mang theo".

Thế hệ trẻ giữ ngọn lửaký ức Vị Xuyên

Chiến tranh đã lùi xa hơn 4 thập kỷ. Những hố bom năm nào dần được phủ xanh, những con đường mới đã nối dài đến các bản làng vùng biên. Nhưng ở Vị Xuyên, ký ức về một thời hoa lửa chưa bao giờ phai nhạt. Đó không chỉ là ký ức của những người lính từng cầm súng, mà đang dần trở thành một phần trong hành trình tìm về lịch sử của thế hệ trẻ.

Giữa dòng người đến dâng hương tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên, những màu áo xanh thanh niên nổi bật giữa sắc trắng của hàng nghìn bia mộ. Họ lặng lẽ lau từng phần mộ, cắm từng bông hoa, thắp từng nén hương với sự thành kính. Nhiều người lần đầu đặt chân đến mảnh đất biên cương, nhưng đều mang theo chung một cảm xúc: biết ơn.

Đứng lặng khá lâu trước những phần mộ chưa xác định được danh tính, em Ngô Khánh Huyền, sinh viên lớp D18, Khoa Quản lý nguồn nhân lực, Trường Đại học Lao động - Xã hội, không giấu được sự xúc động.

Huyền chia sẻ, đây là lần đầu tiên em đến Vị Xuyên. Trước chuyến đi, em chỉ biết về mặt trận này qua sách báo và những câu chuyện được nghe kể. Chỉ khi tận mắt chứng kiến hàng nghìn phần mộ nằm san sát giữa núi rừng biên giới, em mới cảm nhận rõ hơn sự khốc liệt của cuộc chiến và giá trị của nền hòa bình hôm nay.

"Đây là lần đầu tiên em đặt chân đến Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên. Trước đó, em được biết Vị Xuyên là chiến trường diễn ra cuộc chiến đấu kéo dài suốt 10 năm với rất nhiều mất mát, hy sinh. Các chiến sĩ đã anh dũng chiến đấu, bảo vệ từng điểm cao, từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc để đổi lấy nền hòa bình mà chúng em đang được hưởng hôm nay".

Điều đáng quý là chuyến trở về Vị Xuyên không dừng lại ở những giọt nước mắt hay phút mặc niệm. Với nhiều bạn trẻ, đó còn là bài học trực quan về lịch sử, về lòng yêu nước và trách nhiệm đối với Tổ quốc.

"Là người trẻ, em nghĩ mình cần chủ động tìm hiểu lịch sử dân tộc để hiểu rõ hơn về những hy sinh của các thế hệ đi trước. Chúng em sẽ luôn trân trọng quá khứ, không ngừng học tập, rèn luyện và cống hiến để góp phần xây dựng, phát triển đất nước", Huyền nói.

Trước khi chia tay Vị Xuyên, cựu binh Đỗ Văn Nghiêm vẫn nhắc đi nhắc lại một mong mỏi giản dị: "Tôi mong các bạn trẻ tìm hiểu nhiều hơn về lịch sử Mặt trận Vị Xuyên. Chúng tôi không mong điều gì lớn lao, chỉ cần mỗi dịp tháng 7, có người lên đây thắp một nén hương, đặt một điếu thuốc hay chắp tay tưởng niệm các liệt sĩ là những người đã ngã xuống cũng được an lòng".

Còn với cựu binh Nguyễn Xuân Thiết, điều ông kỳ vọng không phải là những lời ca ngợi, mà là sự tiếp nối trách nhiệm của thế hệ hôm nay. "Chúng tôi không mong gì hơn ngoài việc các thế hệ sau hiểu được sự hy sinh lớn lao của những người lính năm xưa. Mong các bạn trẻ tiếp tục góp sức xây dựng đất nước, giữ gìn non sông và cuộc sống bình yên cho nhân dân".

Chiều dần buông xuống trên Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên. Dòng người vẫn lặng lẽ nối nhau dâng hương. Tiếng chuông ngân, tiếng kèn "Hồn tử sĩ" trầm mặc vang vọng giữa núi rừng như đưa những người lính năm xưa trở về trong ký ức của đồng đội.

Ở nơi yên nghỉ của gần 2.000 liệt sĩ, vẫn còn hàng trăm, hàng nghìn tấm bia chưa có tên và đâu đó giữa những dãy núi đá, vẫn còn hơn 1.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy hài cốt để trở về với đất mẹ. Những khoảng trống ấy là nỗi day dứt chưa bao giờ khép lại đối với những người lính còn sống, với thân nhân liệt sĩ và với cả dân tộc.

Hơn 40 năm đã trôi qua, Vị Xuyên không chỉ là dấu mốc lịch sử mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí quật cường và sự hy sinh vì chủ quyền Tổ quốc. Đến tháng 7 hàng năm, những người lính tóc đã bạc lại trở về chiến trường xưa để thực hiện lời hẹn với đồng đội, đồng thời trao gửi cho thế hệ trẻ ngọn lửa của ký ức và lòng biết ơn. Bởi tri ân không chỉ là nén hương hay phút mặc niệm, mà còn là sự ghi nhớ lịch sử, gìn giữ hòa bình bằng những hành động thiết thực, để tiếp nối lời thề: "Sống bám đá đánh giặc, chết hóa đá bất tử".