Áp lực xét xử gia tăng và nguy cơ xâm phạm đối với thẩm phán

Trình bày tóm tắt tờ trình dự thảo Nghị quyết, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng cho biết, theo số liệu tổng kết công tác của Tòa án nhân dân tối cao, giai đoạn 2021 - 2025, số lượng vụ án, vụ việc mà các tòa án thụ lý, giải quyết luôn ở mức cao và có xu hướng tăng. So với năm 2021, đến năm 2025, số vụ án, vụ việc thụ lý tăng từ 537.577 vụ lên 683.341 vụ, tăng 145.764 vụ, tương đương khoảng 27,1%; số vụ án, vụ việc được giải quyết tăng từ 436.600 vụ lên 618.341 vụ, tăng 181.681 vụ, tương đương khoảng 41,6%. Số liệu này cho thấy áp lực đối với hoạt động xét xử, giải quyết vụ án và trách nhiệm của đội ngũ thẩm phán ngày càng gia tăng.

Trong bối cảnh đó, thẩm phán phải đảm nhiệm khối lượng công việc lớn, đồng thời phải đáp ứng yêu cầu cao về tiến độ, chất lượng, tính khách quan và đúng pháp luật của hoạt động xét xử. Nhiều vụ án, vụ việc có tính chất nghiêm trọng, phức tạp, nhạy cảm, được dư luận xã hội quan tâm, nhất là các vụ án tham nhũng, kinh tế, chức vụ, tranh chấp đất đai, khiếu kiện hành chính kéo dài hoặc vụ việc có nhiều người tham gia tố tụng.

“Đây là những lĩnh vực dễ phát sinh mâu thuẫn, phản ứng gay gắt, làm gia tăng nguy cơ thẩm phán bị tác động, can thiệp trái pháp luật, đe dọa, xúc phạm danh dự, uy tín, thậm chí bị xâm phạm sức khỏe, tính mạng”, tờ trình cho hay.

Thực tế cho thấy, tình trạng xâm phạm đối với thẩm phán đã xảy ra dưới nhiều hình thức khác nhau, từ xúc phạm danh dự, nhân phẩm, đe dọa, gây áp lực tinh thần, cản trở hoạt động xét xử đến hành hung, tấn công trực tiếp khi thẩm phán đang thi hành công vụ.

Theo số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, từ khi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 có hiệu lực thi hành đến ngày 31/8/2024, toàn ngành có 17/67 tòa án nhân dân ghi nhận trường hợp thẩm phán bị xâm phạm, chiếm khoảng 25,4%.

Trong đó, có 20 thẩm phán bị hành hung, xâm phạm tính mạng, sức khỏe; 29 thẩm phán bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm; 13 trường hợp thẩm phán có yêu cầu được áp dụng biện pháp bảo vệ. Những số liệu này cho thấy nguy cơ xâm phạm đối với thẩm phán là hiện hữu, không chỉ là phản ứng cá biệt mà đã phát sinh tại nhiều địa phương, nhiều cấp tòa án.

Do đó, việc ban hành Nghị quyết quy định về chế độ bảo vệ thẩm phán là cần thiết nhằm kịp thời phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý các hành vi xâm phạm; bảo đảm an toàn cho thẩm phán, bảo vệ tính độc lập của hoạt động xét xử, giữ gìn sự tôn nghiêm của Tòa án và củng cố niềm tin của nhân dân đối với hoạt động tư pháp.

3 nhóm nội dung và 3 nhóm biện pháp bảo vệ thẩm phán

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng cho biết, dự thảo Nghị quyết quy định về nguyên tắc, nội dung, biện pháp, trình tự, thủ tục bảo vệ thẩm phán khi thi hành công vụ hoặc trong trường hợp cần thiết; bảo vệ thân nhân của thẩm phán trong trường hợp bị xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác vì lý do công vụ của thẩm phán; quy định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ thẩm phán và thân nhân của thẩm phán.

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng cho biết, Dự thảo Nghị quyết gồm 27 điều, được bố cục thành 4 chương, quy định 3 nhóm nội dung về chế độ bảo vệ thẩm phán, bao gồm: Bảo vệ vị trí công tác và thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của thẩm phán; bảo vệ uy tín, danh dự, nhân phẩm và bí mật, an toàn thông tin, dữ liệu cá nhân của thẩm phán; bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của thẩm phán, thân nhân của thẩm phán.

Thân nhân của thẩm phán gồm vợ (chồng), cha đẻ, mẹ đẻ, cha vợ (chồng), mẹ vợ (chồng), cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi theo quy định của pháp luật.

Để đảm bảo thực hiện các nội dung bảo vệ thẩm phán, dự thảo Nghị quyết đã quy định 3 nhóm biện pháp bảo vệ tương ứng, được quy định ở các Điều 6, Điều 7 và Điều 8 của dự thảo Nghị quyết.

Dự thảo Nghị quyết quy định trách nhiệm của thẩm phán, thân nhân của thẩm phán; trách nhiệm của Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Ủy ban nhân dân các cấp, các trường học, cơ quan, tổ chức có liên quan; và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức trong việc thực hiện chế độ bảo vệ thẩm phán và thân nhân của thẩm phán.

100% thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội biểu quyết thông qua

Trình bày tóm tắt báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết với những lý do được nêu tại Tờ trình của Tòa án nhân dân tối cao.

Về phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị quyết, đa số ý kiến Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành với phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị quyết. Theo đó, cụ thể hóa khoản 7 Điều 102 của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân quy định bảo vệ thẩm phán khi thi hành công vụ và trong trường hợp cần thiết, bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của thẩm phán, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của thẩm phán, thân nhân của thẩm phán khi thẩm phán thi hành công vụ hoặc vì lý do công vụ.

Đồng thời, thể chế hóa Quy định số 183-QĐ/TW, dự thảo Nghị quyết còn quy định: Bảo vệ vị trí công tác, việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của thẩm phán; bảo vệ bí mật, an toàn thông tin, dữ liệu cá nhân của thẩm phán;... Với phạm vi điều chỉnh như trên, các nội dung về bảo vệ thẩm phán sẽ được quy định toàn diện, tập trung, thống nhất trong một văn bản quy phạm pháp luật.

Một số ý kiến Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cân nhắc quy định theo hướng dự thảo Nghị quyết chỉ cụ thể hóa khoản 7 Điều 102 của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, còn các nội dung khác về bảo vệ thẩm phán được quy định trong Quy định số 183 sẽ được thể chế hóa trong văn bản quy phạm pháp luật khác. Như vậy, vừa bảo đảm thể chế hóa Quy định số 183, vừa phù hợp với phạm vi quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân.

Tại phiên họp, 100% thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội có mặt biểu quyết thông qua về mặt nguyên tắc dự thảo Nghị quyết quy định về chế độ bảo vệ thẩm phán.