Dụng ý từ xa của Thổ Nhĩ Kỳ

Từ bỏ việc sở hữu hệ thống phòng không S-400 Triumf là bước đi tất yếu của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm loại bỏ một trong những trở ngại lớn nhất để khôi phục quan hệ quốc phòng với Mỹ, cụ thể hơn là giành được quyền tiếp cận các máy bay tiêm kích tàng hình thế hệ thứ năm F-35.

Theo các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ, Ankara đã đưa ra phương án chuyển giao các tổ hợp tên lửa phòng không S-400 Triumf cho nước thứ ba với phía Nga trong vài tuần gần đây, chỉ vài tháng sau khi Tổng thống Recep Tayyip Erdogan đề xuất trả lại cho Nga. Tuy nhiên, ý tưởng đó hầu như không nhận được phản hồi tích cực từ Moscow.

Không thiếu khách hàng muốn tiếp nhận các tổ hợp S-400 hầu như còn mới của Ankara. Điểm đến tiềm năng có thể là một thành viên của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC). Theo báo cáo của nhật báo Hürriyet của Thổ Nhĩ Kỳ, đề xuất này nếu được thực thi có thể mở lại các cuộc thảo luận về nỗ lực kéo dài của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm tái gia nhập chương trình F-35 Lightning II của Mỹ; đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang kiến ​​trúc phòng không tương thích với NATO.

Vì hệ thống S-400 chưa bao giờ được Thổ Nhĩ Kỳ đưa vào triển khai trong thực tế nên có thể hiểu phi vụ chuyển giao tiềm năng này sẽ thể hiện sự tái định hướng chiến lược hơn là việc nước này tự từ bỏ một phần năng lực tác chiến hiện tại của mình.

Một khi hoàn tất, động thái này có thể làm giảm căng thẳng với Washington, cải thiện khả năng tương tác của NATO và củng cố sự chuyển dịch của Thổ Nhĩ Kỳ sang các công nghệ phòng không và phòng thủ tên lửa của phương Tây.

Những thông tin này xuất hiện ngay sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan tại Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara đầu tháng 7. Tại đây, ông Trump cho biết sẽ xem xét dỡ bỏ các lệnh trừng phạt áp đặt lên Thổ Nhĩ Kỳ theo Đạo luật Chống lại các đối thủ của Mỹ thông qua trừng phạt (CAATSA) và sẵn sàng cho phép Ankara trở lại chương trình F-35 nếu vấn đề hệ thống tên lửa phòng không S-400 của Nga được giải quyết ổn thỏa.

Những phát biểu của Tổng thống Trump là dấu hiệu rõ ràng nhất cho đến nay cho thấy Mỹ có thể sẵn sàng xem xét lại một trong những tranh chấp quốc phòng gây nhiều tranh cãi nhất giữa hai đồng minh NATO.

Thông tin về các cuộc đàm phán xuất hiện cùng lúc với việc Thổ Nhĩ Kỳ dự kiến thiết lập lại kiến ​​trúc phòng không và phòng thủ tên lửa tầm xa trong tương lai.

Quốc gia nằm giữa hai lục địa Á- Âu này đã nối lại các cuộc đàm phán với Pháp và Italy về khả năng mua sắm và đồng sản xuất hệ thống phòng không SAMP/T NG thế hệ mới do châu Âu phát triển. Hệ thống quốc phòng này do tập đoàn Eurosam, bao gồm MBDA Pháp, MBDA Italy và Thales cùng nghiên cứu, sản xuất. Không giống như S-400, SAMP/T NG hoàn toàn tương thích với kiến ​​trúc phòng không và phòng thủ tên lửa tích hợp của NATO. Về năng lực tác chiến, SAMP/T cũng được thiết kế để chống lại các mối đe dọa từ máy bay tiên tiến, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo.

Ai là khách hàng tiềm năng?

Đã 9 năm kể từ khi ký kết thỏa thuận mua bán và tròn 7 năm kể từ khi Thổ Nhĩ Kỳ nhận các khẩu đội S-400 Triumf đầu tiên từ Nga, nhưng các tổ hợp này chưa bao giờ được đưa vào hoạt động chính thức. Ankara đã cố tình không triển khai chúng trong thực tế. Đây là cách để quốc gia thành viên NATO này giữ tính linh hoạt chiến lược, lại vừa có công cụ răn đe trên danh nghĩa, trong khi tiếp tục các nỗ lực ngoại giao để khôi phục quan hệ quốc phòng với Washington.

Việc bán lại cho một nước thứ ba sẽ là một giải pháp chấp nhận được về mặt chính trị, loại bỏ nguồn gốc chính của mâu thuẫn với Mỹ mà không cần chính thức hủy bỏ hợp đồng ban đầu với Nga.

Danh tính của người mua tiềm năng chưa được tiết lộ chính thức, nhưng không khó để điểm ra các đối tác quan tâm tới thương vụ này. 6 nước thành viên của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh gồm Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, Bahrain và Oman nằm trong danh sách mà Thổ Nhĩ Kỳ có thể thảo luận.

Trong số các quốc gia này, UAE được xem là phương án đáng tin cậy nhất. Abu Dhabi đã theo đuổi chiến lược mua sắm đa dạng, duy trì hợp tác quốc phòng chặt chẽ với Mỹ và châu Âu; đồng thời mở rộng quan hệ đối tác với các nhà cung cấp quốc phòng châu Á.

UAE từng tìm cách mua các máy bay F-35 của Mỹ, nhưng các cuộc đàm phán liên tục bị đình trệ, khiến nước này phải tìm kiếm các lựa chọn thay thế để tăng cường khả năng phòng không khác.

Saudi Arabia cũng từng bày tỏ sự quan tâm đến hệ thống phòng không S-400 của Nga trước đây, đồng thời tiếp tục đầu tư mạnh vào các hệ thống Patriot PAC-3 và Hệ thống phòng thủ khu vực tầm cao (THAAD) do Mỹ phát triển.

Tuy nhiên, việc đưa một hệ thống phòng không tầm xa của Nga vào một kiến ​​trúc phòng không gồm các mạng lưới chỉ huy và kiểm soát của phương Tây đặt ra những thách thức đáng kể về kỹ thuật, cũng như ý nghĩa chính trị.

Kuwait và Bahrain vẫn đang là các đối tác trong khuôn khổ an ninh của Mỹ tại Vùng Vịnh; trong khi Qatar đã vận hành các hệ thống Patriot. Oman, quốc gia truyền thống theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng, về mặt lý thuyết, có thể được hưởng sự linh hoạt ngoại giao lớn hơn. Tuy vậy, chưa có dấu hiệu nào cho thấy Muscat có ý định sở hữu hệ thống tên lửa của Nga.

Nỗi khó xử của Nga

Nga đã xác nhận rằng các cuộc thảo luận đang diễn ra liên quan đến tương lai của hệ thống S-400. Phát biểu với truyền thông Nga, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov mô tả vấn đề này là “vô cùng nhạy cảm” và thừa nhận rằng Nga vẫn đang liên lạc với chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ về khả năng chuyển giao. Mặc dù ông Peskov từ chối tiết lộ danh tính bất kỳ người mua tiềm năng nào, nhưng phát biểu của ông cho thấy Moscow đang trực tiếp tham gia đánh giá bất kỳ phương án tái xuất khẩu nào, vì sự chấp thuận của Nga là cần thiết theo thỏa thuận xuất khẩu ban đầu.

Theo các nguồn tin, việc xử lý hệ thống S-400 là một trong những nội dung được Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan nêu ra khi tới thành phố Kazan của Nga hồi tháng 6 để gặp Tổng thống Vladimir Putin.

Bất kỳ việc chuyển giao nào cũng sẽ cần sự chấp thuận chính thức từ Moscow. Các thỏa thuận xuất khẩu quốc phòng của Nga thường cấm việc tái xuất khẩu các hệ thống vũ khí quan trọng mà không có sự đồng ý của nhà cung cấp ban đầu.

Ngoài khía cạnh pháp lý, Nga cũng sẽ vẫn chịu trách nhiệm về hỗ trợ kỹ thuật, bảo trì, phụ tùng thay thế và đào tạo người vận hành, khiến sự tham gia của nước này trở nên không thể thiếu đối với bất kỳ giao dịch nào trong tương lai.

Nếu việc chuyển giao diễn ra suôn sẻ, đây sẽ là lần bán lại hệ thống S-400 đầu tiên, thiết lập một tiền lệ quan trọng cho xuất khẩu vũ khí của Nga trong tương lai.

Rõ ràng, việc Thổ Nhĩ Kỳ đề xuất chuyển giao S-400 cho một quốc gia thứ ba là điều mà Nga không mong muốn. Đó không chỉ là một hợp đồng mua bán thông thường. Nó còn gắn với uy tín chính trị và sự hiện diện của Nga trên thị trường vũ khí toàn cầu.

Thương vụ tiềm năng này còn có thể ảnh hưởng đáng kể đến cán cân công nghệ quốc phòng giữa Nga và phương Tây trong tương lai ở cả NATO và Trung Đông.

Tương lai không chắc chắn

Thổ Nhĩ Kỳ đang xúc tiến mạnh thương vụ chuyển giao S-40. Tuy nhiên, việc chỉ loại bỏ S-400 có thể không đồng nghĩa với khả năng khôi phục tự động sự tham gia của Thổ Nhĩ Kỳ vào chương trình F-35. Mặc dù Tổng thống Donald Trump đã bày tỏ sự ủng hộ việc xem xét lại vấn đề này, các quy định của luật pháp Mỹ được ban hành sau khi Thổ Nhĩ Kỳ mua S-400 vẫn còn hiệu lực. Bất kỳ việc đảo ngược nào cũng có thể phải đối mặt với sự xem xét kỹ lưỡng tại Quốc hội. Các nhà lập pháp luôn lập luận rằng Thổ Nhĩ Kỳ phải loại bỏ vĩnh viễn các rủi ro liên quan đến hệ thống của Nga trước khi có thể xem xét bất kỳ sự trở lại nào với chương trình F-35.

Phương án chuyển giao S-400 cho một nước thứ ba cũng chưa chắc xoa dịu được quan ngại của các nhà lập pháp Mỹ. Một số thượng nghị sĩ Mỹ cho biết việc bán lại này vẫn không xóa bỏ được những quan ngại về an ninh của Washington.

Đối với các quốc gia Vùng Vịnh, việc mua hệ thống S-400 cũng sẽ tiềm ẩn những xung đột và tác động sâu rộng. Dù S-400 Triumf vẫn là một trong những nền tảng phòng không tầm xa hiệu quả nhất thế giới, việc tích hợp nó vào các mạng lưới chỉ huy và kiểm soát có nguồn gốc phương Tây đòi hỏi các giải pháp kỹ thuật phức tạp; vì thế, đẩy hợp tác quốc phòng giữa họ với Washington vào thế kẹt. Do đó, bất kỳ người mua tiềm năng nào cũng sẽ phải cân bằng những lợi thế tác chiến của hệ thống Nga với những thách thức về ngoại giao và khả năng tương thích với hệ thống sẵn có.