Điều chỉnh mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính

Trình bày tờ trình về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, Dự án Luật gồm 8 chương, 51 điều, tập trung vào 4 nhóm nội dung lớn.

Nhóm thứ nhất, điều chỉnh mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính. Dịch vụ bưu chính bao gồm chấp nhận, vận chuyển, phát bưu gửi và các công đoạn trực tiếp (kho, lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả) trên mạng bưu chính. Chính sách tập trung phân định rõ ranh giới với vận tải, logistics, thương mại điện tử; bổ sung công đoạn trung gian gắn liền với bưu gửi để phản ánh đúng thực tiễn; và luật hóa quan điểm bưu chính là hạ tầng thiết yếu quốc gia, lấy mạng bưu chính làm trung tâm quản lý.

Nhóm thứ hai, mở rộng cơ chế quản lý dịch vụ bưu chính phổ cập (gồm thư và gói kiện). Tách biệt rõ ràng hoạt động kinh doanh thị trường và hoạt động công ích. Giao doanh nghiệp chỉ định quản lý mạng bưu chính công cộng cung cấp dịch vụ bưu chính phổ cập toàn quốc theo cơ chế đặt hàng để tăng tính minh bạch.

Nhóm thứ ba là phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và nền kinh tế số. Phân loại doanh nghiệp bưu chính thành nhóm có vận hành mạng bưu chính và không vận hành mạng bưu chính để dịch chuyển tư duy quản lý dựa trên mạng lưới; ưu tiên doanh nghiệp vận hành mạng tham gia cung cấp dịch vụ công ích; cải cách hành chính toàn diện từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Nhóm thứ tư, đổi mới thành bưu chính số, an toàn dựa trên dữ liệu bưu chính và định danh. Chuyển đổi phương thức quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu bưu chính và quản trị rủi ro. Phân cấp định danh người gửi theo mức độ rủi ro. Quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bưu chính xanh.

Thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trườngNguyễn Thanh Hải cơ bản nhất trí với hồ sơ và sự cần thiết của dự án luật để xem xét thông qua tại kỳ họp thứ hai vào tháng 10.

Để hoàn thiện dự thảo, Ủy ban đề xuất một số nội dung trọng tâm sau: Về phạm vi điều chỉnh, bổ sung xác định bưu chính là một bộ phận của hạ tầng logistics số, hạ tầng dữ liệu và hạ tầng kinh tế số quốc gia; làm rõ phạm vi các hoạt động bưu chính trên môi trường số.

Về chính sách của Nhà nước, cần bổ sung chính sách khuyến khích doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp tư nhân đầu tư hạ tầng thông minh; ưu tiên bồi dưỡng kỹ năng số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Về mạng bưu chính, làm rõ căn cứ phân loại thành phần mạng bưu chính dựa trên chức năng sử dụng hay hạ tầng vật lý (như kho lạnh, kho thường...) để phù hợp với thực tiễn…

Phân định ranh giới bưu chính, vận tải và logistics

Cho ý kiến tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh dự án Luật Bưu chính sửa đổi đang đứng trước bước ngoặt chuyển dịch từ tư duy quản lý truyền thống sang "kiến tạo phát triển" trong kỷ nguyên mới, đồng thời lưu ý một số vấn đề trọng tâm.

Cụ thể là, phân định ranh giới bưu chính, vận tải và logistics. Theo Chủ tịch Quốc hội, sự bùng nổ của thương mại điện tử khiến ranh giới giữa bưu chính với các dịch vụ vận tải, kho bãi, giao hàng nội bộ (như tài xế công nghệ, xe khách ký gửi...) rất mong manh. Nếu quản lý quá rộng sẽ gây chồng chéo với Luật Đường bộ, cản trở kinh tế chia sẻ. Nếu buông lỏng lại gây khoảng trống về an ninh bưu gửi và thất thu thuế.

Do đó, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần định nghĩa dựa trên "mạng bưu chính" thay vì "hành vi vận chuyển". Phải xác định rõ tại Điều 1: Chỉ những dịch vụ có quy trình thu gom, chia chọn, phân loại qua trung tâm khai thác và phát theo địa chỉ mới thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này.

Tiếp đó, phân nhóm doanh nghiệp và chuyển dịch sang hậu kiểm. Khắc phục điểm nghẽn tiền kiểm kéo dài của Luật năm 2010. Chủ tịch Quốc hội đề nghị chuyển nhóm doanh nghiệp không vận hành mạng bưu chính sang thông báo hoạt động trực tuyến (thực hiện trong nửa ngày hoặc một ngày). Đổi lại, phải luật hóa nghĩa vụ kết nối dữ liệu, sản lượng, trạng thái bưu gửi theo thời gian thực để hậu kiểm tự động bằng công nghệ.

Cùng với đó, đảm bảo bình đẳng cạnh tranh và vai trò Bưu điện Việt Nam: Để các doanh nghiệp tư nhân yên tâm cạnh tranh lành mạnh, cần nghiên cứu kỹ các Nghị quyết của Quốc hội nhằm tạo sự bình đẳng. Luật cần bắt buộc hạch toán độc lập hoàn toàn chi phí, doanh thu giữa mảng bưu chính công ích và bưu chính thương mại. Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng lấy nguồn lực ưu đãi công ích để bù chéo nhằm cạnh tranh không lành mạnh. Song song đó, cần khuyến khích xã hội hóa, chia sẻ dùng chung hạ tầng bưu chính công cộng ở vùng sâu, vùng xa.

Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu dự án luật phải giải quyết hiệu quả các bài toán thực tiễn: định danh khách hàng để ngăn chặn vận chuyển hàng lậu, hàng cấm. Đồng thời, luật hóa "bưu chính xanh" theo thông lệ quốc tế; đảm bảo an ninh mạng, an toàn bưu gửi, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; đảm bảo đồng bộ với hệ thống pháp luật và tương thích quốc tế.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên yêu cầu luật hóa tiêu chí định danh, theo dõi, truy vết bưu gửi để phân biệt bưu chính với dịch vụ vận tải, logistics độc lập. Phân định rõ bưu chính và thương mại điện tử (chuyển phát nhanh, giao hàng tiết kiệm) để quản lý an ninh chặt chẽ nhưng vẫn thông thoáng.

Quy định chặt chẽ về bưu chính số, định danh bưu gửi, thu thập thông tin người gửi để ngăn ngừa lợi dụng bưu chính vận chuyển hàng lậu, hàng cấm, vũ khí, ma túy. Đặc biệt, nghiên cứu bổ sung quy định rõ ràng về quyền đồng kiểm khi nhận hàng để chống lừa đảo thương mại điện tử, bảo vệ người tiêu dùng.

Rà soát tiêu chí phân loại doanh nghiệp vận hành mạng và không vận hành mạng, tránh can thiệp vào mô hình tổ chức linh hoạt của doanh nghiệp công nghệ số. Loại bỏ quy định bắt buộc thỏa thuận sử dụng mạng lưới để tránh độc quyền nhóm, tạo cạnh tranh bình đẳng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa theo Luật Cạnh tranh.

Thiết lập cơ chế hậu kiểm, phối hợp chia sẻ dữ liệu chặt chẽ với Bộ Công an, nhất là với các doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài hoặc có quy mô lớn.

Rà soát tiêu chí phân loại doanh nghiệp vận hành và không vận hành mạng bưu chính. Loại bỏ quy định bắt buộc thỏa thuận sử dụng mạng lưới để tránh độc quyền nhóm, tạo cạnh tranh bình đẳng theo Luật Cạnh tranh.

Bổ sung nguyên tắc xác định mức bồi thường tối thiểu, cơ chế thẩm định giá đối với bưu gửi giá trị cao; làm rõ trách nhiệm liên đới trong chuỗi cung ứng bên ngoài, đơn vị trung gian hoặc nhượng quyền thương mại số khi xảy ra sự cố mất mát, tráo hàng, hư hỏng hoặc chậm phát.