Tuy nhiên, để đề xuất đi vào cuộc sống, quy định phải đủ cụ thể, phù hợp với từng loại cao tốc và không biến việc lái xe thành một chuỗi chuyển làn liên tục.

Ngày 27/7, Cục Cảnh sát giao thông cho biết đang phối hợp với Cục Đường bộ Việt Nam nghiên cứu phương án tổ chức giao thông mới trên các tuyến cao tốc có từ hai làn xe mỗi chiều. Theo đó, làn sát dải phân cách giữa, thường được gọi là làn trái hoặc làn số 1, sẽ được bố trí thành làn dành cho phương tiện vượt xe.

Xe đang lưu thông ở làn bên phải, khi gặp phương tiện phía trước chạy chậm hơn, được chuyển sang làn trái để vượt. Sau khi hoàn thành việc vượt, tài xế phải trở về làn bên phải khi điều kiện cho phép, không tiếp tục lưu thông liên tục trên làn trái.

Dù đây mới chỉ là đề xuất nghiên cứu, nhưng phương án này ngay lập tức nhận được rất nhiều sự quan tâm, bởi nó chạm đến một trong những nguyên nhân thường xuyên gây tranh cãi giữa các tài xế: xe chạy chậm nhưng giữ làn trái trong thời gian dài.

Khi một chiếc xe tạo ra “nút thắt di động”

Trên nhiều tuyến cao tốc Việt Nam, không khó để bắt gặp xe tải, xe khách hoặc xe con chạy ở làn sát dải phân cách với tốc độ thấp hơn dòng phương tiện phía sau. Cá biệt, có những xe chạy gần bằng tốc độ của phương tiện ở làn bên phải, tạo thành một “bức tường di động” chắn toàn bộ mặt đường.

Chiếc xe phía trước có thể không chạy dưới tốc độ tối thiểu, thậm chí vẫn giữ tốc độ tương đối cao. Tuy nhiên, nếu không chủ động nhường làn, phương tiện đó sẽ khiến hàng loạt xe phía sau phải giảm tốc và nối đuôi nhau.

Khi không thể vượt bên trái, một số tài xế lựa chọn chuyển sang làn phải để đi lên. Những người thiếu kiên nhẫn có thể bám sát xe phía trước, nháy đèn, bấm còi hoặc liên tục chuyển làn. Từ một chiếc xe giữ làn không hợp lý, hàng loạt tình huống xung đột có thể xuất hiện trên cả tuyến đường. Hệ quả không chỉ là tâm lý ức chế. Việc các xe thường xuyên tăng tốc, giảm tốc và chuyển làn làm phá vỡ sự ổn định của dòng giao thông, gia tăng nguy cơ va chạm và làm giảm khả năng lưu thông thực tế của cao tốc.

Luật Trật tự, An toàn giao thông đường bộ hiện hành đã quy định phương tiện di chuyển với tốc độ thấp hơn phải đi về bên phải theo chiều đi của mình. Tuy nhiên, pháp luật hiện chưa xác lập một cách rõ ràng rằng làn trái trên cao tốc chỉ được sử dụng để vượt xe. Vì vậy, việc xử lý một phương tiện chạy không dưới tốc độ tối thiểu nhưng chiếm giữ làn trái trong thời gian dài vẫn gặp nhiều khó khăn.

Đề xuất mới của Cục CSGT hướng tới việc lấp khoảng trống này bằng một nguyên tắc dễ hiểu hơn: đi bên phải, vượt bên trái. Nếu được thực hiện, đề xuất sẽ thay đổi đáng kể thói quen sử dụng làn đường của nhiều tài xế Việt Nam.

Hiện nay, không ít người vẫn nhìn cao tốc theo cách phân chia “làn nhanh” và “làn chậm”. Xe con hoặc xe chạy gần tốc độ tối đa thường chọn làn trái và duy trì ở đó trong phần lớn hành trình; làn phải mặc nhiên được coi là không gian dành cho xe tải hoặc phương tiện chạy chậm.

Trong cách tổ chức mới, tốc độ cao không đồng nghĩa với quyền chiếm giữ làn trái. Một ô tô đang chạy 120km/h trên đoạn cao tốc có tốc độ tối đa 120km/h vẫn phải trở về làn phải sau khi vượt, nếu làn bên phải có đủ khoảng trống và việc chuyển làn bảo đảm an toàn.

Một số tài xế có thể cho rằng mình đã chạy sát tốc độ tối đa nên không cản trở ai; xe phía sau nếu muốn đi nhanh hơn chắc chắn sẽ vi phạm tốc độ. Tuy nhiên, trách nhiệm phát hiện và xử lý xe chạy quá tốc độ thuộc về cơ quan chức năng. Tài xế phía trước không có quyền giữ làn trái để kiểm soát tốc độ của người khác.

Điều quan trọng hơn là làn trái phải luôn sẵn sàng cho hoạt động vượt xe. Khi phương tiện chỉ đi vào làn trái lúc cần vượt và trở lại bên phải sau khi hoàn thành vượt, dòng chảy giao thông sẽ có trật tự và dễ dự đoán hơn. Tình trạng vượt làn bên phải, chạy song song hoặc liên tục lách qua các khoảng trống được hạn chế.

Đây là nguyên tắc được áp dụng phổ biến tại nhiều quốc gia có hệ thống đường cao tốc phát triển. Tuy nhiên, đưa một nguyên tắc đúng vào thực tế Việt Nam không thể chỉ dừng lại ở một câu ngắn gọn: “Cấm chạy lâu trên làn trái”.

Bao lâu được coi là “chạy lâu”?

Đây là vấn đề cần được làm rõ trước khi đề xuất có thể trở thành quy định bắt buộc.

Nếu chỉ quy định phương tiện “không được chạy liên tục” hoặc “không được di chuyển trong thời gian dài trên làn trái”, người tham gia giao thông sẽ khó biết chính xác khi nào mình vi phạm. Lực lượng chức năng cũng thiếu căn cứ thống nhất để giám sát và xử lý.

Không nên xác định hành vi chiếm dụng làn trái một cách máy móc bằng số giây hoặc số kilômét. Thực tế giao thông luôn luôn biến đổi và mỗi tình huống có những điều kiện khác nhau.

Chẳng hạn, một ô tô đang vượt đoàn xe tải dài, trong khi khoảng cách giữa các xe tải chỉ khoảng vài chục mét. Nếu buộc tài xế phải trở về làn phải sau mỗi lần vượt một xe, phương tiện sẽ phải chuyển làn liên tục. Số lần xung đột với dòng xe bên phải tăng lên và nguy cơ mất an toàn có thể còn lớn hơn việc tiếp tục ở làn trái để hoàn thành toàn bộ quá trình vượt.

Tiêu chí phù hợp hơn cần dựa trên trạng thái giao thông: phương tiện phải trở lại làn bên phải sau khi hoàn thành việc vượt và khi làn bên phải có khoảng trống đủ an toàn để chuyển làn.Theo nguyên tắc đó, tài xế được tiếp tục sử dụng làn trái để vượt liên tiếp một nhóm phương tiện chạy chậm. Nhưng nếu làn bên phải đã thông thoáng trên một khoảng cách đủ dài, không còn xe cần vượt mà phương tiện vẫn giữ làn trái, hành vi này mới được xem là chiếm dụng làn vượt.

Quy định cũng cần xác định rõ thế nào là “khoảng trống an toàn”, dựa trên tốc độ phương tiện, khoảng cách với xe trước và xe sau, thay vì để mỗi người tự diễn giải.Hiệu quả của làn vượt phụ thuộc rất lớn vào số làn xe, mật độ phương tiện và thành phần giao thông trên từng tuyến.

Phương án này phù hợp nhất với cao tốc có từ ba làn xe mỗi chiều. Trong đó, làn phải phục vụ các phương tiện chạy ổn định hoặc chuẩn bị ra khỏi cao tốc; làn giữa là làn lưu thông chính; làn trái chủ yếu dành cho hoạt động vượt xe.

Với cao tốc chỉ có hai làn mỗi chiều, bài toán phức tạp hơn. Nếu làn trái chỉ được sử dụng trong thời gian ngắn để vượt, phần lớn phương tiện sẽ phải dồn về làn phải. Trên những tuyến có mật độ xe tải và xe khách lớn, làn phải có thể nhanh chóng trở nên quá tải, trong khi làn trái không được khai thác hết công suất.

Trong giờ cao điểm, khi phương tiện đã nối thành hàng trên cả hai làn, yêu cầu tất cả các xe phải trở về bên phải gần như không còn ý nghĩa. Việc chuyển làn liên tục trong dòng xe đông thậm chí có thể làm tình hình thêm hỗn loạn.

Cần tuyên truyền, giáo dục, thí điểm trước khi xử phạt

Một camera tại một vị trí đơn lẻ chỉ có thể ghi nhận xe đang xuất hiện ở làn trái, nhưng không thể xác định phương tiện đang vượt hay đang chiếm dụng làn.

Để nhận diện đúng hành vi, cần kết nối dữ liệu từ chuỗi camera trên cùng một đoạn đường. Hệ thống phải theo dõi được quá trình phương tiện đi vào làn trái, vượt qua xe khác, tiếp tục hành trình khi làn phải đã có khoảng trống nhưng vẫn không chuyển về.

Công nghệ nhận diện biển số kết hợp với dữ liệu tốc độ và vị trí làn đường có thể hỗ trợ việc này. Tuy nhiên, mọi quyết định xử phạt phải dựa trên chuỗi bằng chứng đủ rõ, tránh tình trạng phạt nguội chỉ vì một bức ảnh cho thấy xe đang đi ở làn trái.

Trước khi áp dụng chế tài, hệ thống biển báo và vạch kẻ đường cũng phải được chuẩn hóa. Ngay từ lối vào cao tốc cần có thông điệp rõ ràng như “Đi bên phải - làn trái chỉ để vượt”. Biển báo nên được nhắc lại trên tuyến, đặc biệt sau các nút giao và tại những đoạn có nhiều phương tiện nhập làn.

Cùng với đó là một giai đoạn tuyên truyền, hướng dẫn và cảnh báo. Thói quen sử dụng “làn nhanh - làn chậm” đã tồn tại trong thời gian dài, không thể thay đổi chỉ sau một ngày bằng các biên bản xử phạt.

Thay vì triển khai đồng loạt, cơ quan quản lý có thể lựa chọn một số cao tốc có hạ tầng tương đối hoàn chỉnh, từ ba làn xe mỗi chiều, hệ thống camera liên tục và lưu lượng giao thông ổn định để thí điểm.

Trong quá trình thử nghiệm, cần đo lường các chỉ số cụ thể như tốc độ trung bình của dòng xe, số lần chuyển làn, số trường hợp vượt bên phải, tình trạng ùn ứ và số vụ va chạm. Kết quả thực tế sẽ cho thấy làn vượt giúp tăng năng lực thông hành đến đâu và có phát sinh hành vi nguy hiểm mới hay không.

Dữ liệu từ giai đoạn thí điểm cũng là cơ sở để hoàn thiện khái niệm “chiếm dụng làn vượt”, xây dựng ngoại lệ và lựa chọn hình thức xử lý phù hợp.

Đề xuất dành làn trái cao tốc cho hoạt động vượt xe là hướng đi đúng. Làn trái không phải nơi dành riêng cho xe chạy nhanh, càng không phải “lãnh địa” để bất kỳ phương tiện nào chiếm giữ suốt hành trình. Đó nên là không gian dùng chung để vượt xe: vào đúng lúc, vượt dứt khoát và trở về bên phải khi điều kiện an toàn cho phép./.