Cuối tuần qua, tỷ phú Elon Musk - CEO của SpaceX tuyên bố, quân đội Ukraine đã “vi phạm” các điều khoản dịch vụ của Starlink, mạng internet vệ tinh thương mại do công ty này cung cấp và đóng vai trò quan trọng trong hoạt động phòng thủ của Ukraine trước Nga. Ông Musk cho biết SpaceX đã hạn chế quyền truy cập nhằm ngăn chặn hành vi bị cáo buộc sử dụng dịch vụ sai mục đích. Tuy nhiên, các quan chức Ukraine đã bác bỏ cáo buộc này.

Tuyên bố của ông Elon Musk được đưa ra sau hơn một tuần xuất hiện nhiều câu hỏi về nguyên nhân khiến dịch vụ vệ tinh tại Ukraine bị gián đoạn. Những hạn chế trên đã ảnh hưởng đến Starshield, dịch vụ liên lạc vệ tinh dành cho mục đích quân sự, sử dụng công nghệ của Starlink và được cung cấp thông qua các hợp đồng với chính phủ Mỹ.

Ngày 24/10, Bộ Quốc phòng Ukraine thông báo cả Starlink và Starshield đã được khôi phục hoàn toàn. Cơ quan này cho biết kết nối vẫn ổn định ngay cả khi các thiết bị đầu cuối di chuyển với tốc độ hơn 400 km/h.

Ông Musk khẳng định chính phủ Mỹ có quyền kiểm soát những thay đổi đối với Starshield. Tuyên bố này làm dấy lên câu hỏi về chủ thể đã cho phép áp dụng các hạn chế đối với dịch vụ và lý do dẫn đến quyết định đó.

Tổng thống Mỹ Donald Trump từ chối nêu tên những người liên quan đến quyết định trên. Trong khi đó, bản tin của Reuters ngày 15/10 dẫn lời một số quan chức cho biết mệnh lệnh được đưa ra từ bên trong Nhà Trắng. Các nguồn tin không xác định cụ thể ai đã phê duyệt hoặc thực thi những hạn chế này. Một quan chức cấp cao của Mỹ cũng phủ nhận việc ông Trump đứng sau quyết định.

Theo các chuyên gia, sự gián đoạn cho thấy một rủi ro ngày càng đáng chú ý trong xung đột hiện đại: quân đội phụ thuộc vào một nhà cung cấp công nghệ tư nhân duy nhất. Doanh nghiệp nắm giữ hạ tầng thiết yếu có thể tác động đáng kể đến hoạt động quân sự, khiến chính phủ các nước phải dựa vào quyết định của những nhà điều hành và chủ sở hữu công ty, vốn không hoạt động trong các kênh ngoại giao truyền thống.

Vì sao quyền kiểm soát Starshield của Mỹ quan trọng với Ukraine?

Khả năng tiếp cận các dịch vụ liên lạc vệ tinh của Ukraine phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra tại Washington cũng như tại SpaceX. Điều này khiến Kiev phải tính đến cả các hạn chế từ nhà cung cấp tư nhân lẫn quan hệ căng thẳng với chính quyền Tổng thống Trump.

Trong những tuần gần đây, ông Trump nhiều lần cho rằng các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga góp phần đẩy giá nhiên liệu toàn cầu tăng cao. Ông kêu gọi Tổng thống Ukraine Zelensky chấm dứt các cuộc tấn công này, dù một số chuyên gia nhận định đợt tăng giá chủ yếu bắt nguồn từ xung đột giữa Mỹ và Iran.

Ông Alex Crowther, giảng viên tại Viện Chính sách công Jack D. Gordon thuộc Đại học Quốc tế Florida, nhận định tranh cãi liên quan đến Starshield không chỉ phản ánh những bất đồng giữa ông Trump và ông Zelensky, mà còn đặt ra câu hỏi căn bản về thẩm quyền quyết định việc Ukraine có được tiếp tục sử dụng các dịch vụ vệ tinh hay không.

“Thông thường, khi một thực thể nước ngoài ký hợp đồng với một công ty Mỹ, hợp đồng sẽ quy định rõ ai có quyền bật hoặc tắt các dịch vụ này, cũng như những điều kiện cụ thể để thực hiện việc đó”, ông Crowther lưu ý.

Ông đặt câu hỏi về chủ thể có quyền quyết định đối với các dịch vụ mà Ukraine đang phụ thuộc: “Đó là Starlink, một đơn vị tư nhân, hay Starshield, một hợp đồng với chính phủ Mỹ? Là ông Musk, ông Hegseth hay ông Trump?”

Ông Lance Hunter, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Augusta nhận định, tranh chấp này cho thấy những vấn đề có thể phát sinh khi ba bên gồm chính quyền Tổng thống Trump, SpaceX và Ukraine cùng tham gia vào một hoạt động trong khi các ưu tiên của họ không tương đồng.

Sự phụ thuộc vào SpaceX hạn chế quyền tự chủ quân sự của Ukraine như thế nào?

Theo ông Hunter, tình hình tại Ukraine cho thấy xung đột hiện đại ngày càng phụ thuộc vào công nghệ số. Bên cạnh các phương tiện chiến đấu truyền thống như xe tăng, bom và máy bay, công nghệ đóng vai trò ngày càng quan trọng, từ trí tuệ nhân tạo (AI), máy bay không người lái (UAV) đến các hệ thống gây nhiễu định vị.

Ông Hunter cho rằng, việc phụ thuộc vào các dịch vụ công nghệ liên tục tạo ra mối quan hệ khác biệt so với các thương vụ mua sắm vũ khí truyền thống.

“Giả sử bạn mua một loại vũ khí, phương tiện hoặc bất kỳ khí tài nào phục vụ xung đột. Kể từ thời điểm đó, bạn sở hữu nó và có toàn quyền kiểm soát”, ông Hunter nói.

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa Ukraine và SpaceX lại khác. Sở hữu thiết bị Starlink không đồng nghĩa với việc Ukraine có thể tự quyết định cách thức vận hành, bởi khả năng sử dụng vẫn phụ thuộc vào quyền cung cấp dịch vụ của doanh nghiệp.

“Ukraine sở hữu nhiều thiết bị đầu cuối kết nối với Starshield và Starlink, đồng thời phụ thuộc rất lớn vào SpaceX để có thể sử dụng chúng khi cần thiết. Đây không chỉ là sự phụ thuộc một lần khi mua công nghệ, mà là sự phụ thuộc liên tục”, ông Hunter nói.

Theo ông, mối quan hệ này trao cho doanh nghiệp công nghệ mức độ ảnh hưởng và lợi thế đáng kể đối với các hoạt động quân sự. Thực tế đó buộc những quốc gia như Ukraine phải cân nhắc kỹ lưỡng đối tác công nghệ, đồng thời tính đến các rủi ro có thể phát sinh trong quá trình hợp tác.

Lý do Ukraine khó thay thế Starlink và Starshield

Theo ông Hunter, trong điều kiện lý tưởng, Ukraine nên đa dạng hóa các nhà cung cấp công nghệ để giảm sự phụ thuộc vào Starlink.

Ukraine đang mở rộng năng lực sản xuất vũ khí trong nước, trong đó có các loại UAV đánh chặn. Tuy nhiên, nước này vẫn phụ thuộc vào nguồn cung nước ngoài đối với nhiều loại vũ khí phòng không quan trọng, chẳng hạn tên lửa đánh chặn Patriot do Mỹ sản xuất.

Sự phụ thuộc này khiến Ukraine đối mặt với nguy cơ thiếu hụt hoặc chậm nhận vũ khí. Ngày 26/10, Tổng thống Zelensky cho biết Ukraine đã phải chờ gần một tháng để Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth phê duyệt việc cung cấp tên lửa cho các hệ thống phòng không Patriot và NASAMS.

Tuy nhiên, việc xây dựng một mạng lưới liên lạc vệ tinh thay thế còn phức tạp hơn. Ông Hunter cho rằng công nghệ Starlink không dễ để một chính phủ tự phát triển và sản xuất trong nước, trong khi số nhà cung cấp trên thế giới có năng lực tương đương vẫn hạn chế.

“Xét về tốc độ, khả năng cung cấp và tính linh hoạt, Starlink đang nắm giữ vị thế gần như độc quyền ở một mức độ nhất định trong lĩnh vực này. Không thể thay thế công nghệ đó ngay lập tức chỉ bằng một quyết định. Quá trình này đòi hỏi nhiều thời gian, nguồn lực và công sức. Hơn nữa, tại châu Âu, chúng ta cũng chưa thấy các quốc gia hoặc doanh nghiệp tư nhân có trình độ công nghệ tương đương”, ông nhận định.

Theo ông Hunter, Ukraine đang rơi vào thế khó khi phải xử lý quan hệ với cả chính quyền Tổng thống Donald Trump lẫn cá nhân tỷ phú Elon Musk: “Ukraine buộc phải phụ thuộc vào sự nhất quán trong chính sách của các bên này. Kết quả là, họ gần như đánh mất quyền tự chủ của chính mình”.

Ông Hunter cho rằng Ukraine phải đối mặt với hai lựa chọn đều tiềm ẩn rủi ro: “Nếu Ukraine phản ứng cứng rắn với chính phủ Mỹ hoặc SpaceX, nước này có nguy cơ bị cắt giảm nguồn cung công nghệ, thậm chí mất hoàn toàn kết nối. Ngược lại, nếu không lên tiếng bảo vệ lợi ích của mình, Ukraine sẽ rơi vào thế yếu và dễ chịu sức ép hơn”.