Ở góc nhìn rộng hơn, các sản phẩm báo chí bị sao chép, quảng cáo và kiếm tiền trên mạng xã hội mà không xin phép đang gây thiệt hại lớn cho các tòa soạn. Làm thế nào để ngăn chặn tình trạng “xài chùa” nội dung báo chí? Liệu có thể buộc các ông lớn công nghệ, nền tảng xuyên biên giới phải trả tiền cho nội dung báo chí mà họ đang khai thác mỗi ngày?

Phóng viênBan VOV Giao thông Quốc gia có cuộc trao đổi với PGS. TS. Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

PV: Thưa PGS. TS. Bùi Hoài Sơn! Từ ngày 1/7 tới, Nghị định 174/2026 sẽ chính thức có hiệu lực, với mức xử phạt từ 20 đến 30 triệu đồng đối với hành vi tự ý sử dụng nội dung báo chí mà không có sự cho phép. Vậy cần hiểu đúng tinh thần của quy định này ra sao để vừa bảo vệ bản quyền báo chí, vừa tránh hiểu nhầm rằng chia sẻ thông tin trên mạng xã hội bị siết chặt?

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn: Chúng ta cần hiểu đúng tinh thần của quy định này là bảo vệ lao động sáng tạo của báo chí, chứ không phải hạn chế quyền tiếp cận, quyền chia sẻ thông tin chính đáng của người dân.

Người dân chia sẻ đường dẫn tới bài viết gốc, dẫn nguồn rõ ràng hay bình luận, trao đổi trên tinh thần tôn trọng tác giả và cơ quan báo chí là một phần bình thường trong đời sống thông tin số. Việc chỉ dùng chức năng chia sẻ hoặc dán đường dẫn về bài viết gốc thì không bị coi là vi phạm.

Vấn đề nằm ở chỗ lấy nội dung báo chí của người khác mà lại xóa nguồn, chỉnh sửa tùy tiện hay đăng lại gần như nguyên văn, biến công sức của cơ quan báo chí thành nguyên liệu miễn phí cho lợi ích riêng, nhất là để câu view hay kéo tương tác, kiếm tiền quảng cáo.

Vì vậy, điều quan trọng là truyền thông chính sách phải thật rõ. Chúng ta phải khuyến khích lan tỏa những thông tin đúng, nhưng phải chấm dứt thói quen “ăn cắp” nội dung dưới danh nghĩa là chia sẻ. Tôi nghĩ bảo vệ bản quyền báo chí cũng là bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin chính xác và có trách nhiệm của xã hội.

PV: Thực tế hiện nay, không khó để bắt gặp tình trạng nhiều trang tin tổng hợp, fanpage hay thậm chí tài khoản cá nhân sao chép gần như nguyên vẹn tin, bài của cơ quan báo chí để hút tương tác và kiếm doanh thu. Ông nhìn nhận mức độ vi phạm bản quyền báo chí trên môi trường số hiện nay nghiêm trọng đến đâu, và hệ lụy lớn nhất với các cơ quan báo chí là gì?

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn:Tôi cho rằng vi phạm bản quyền báo chí trên môi trường số hiện nay đã không còn là hiện tượng cá biệt, mà đã trở thành một dạng “ký sinh” nội dung khá phổ biến.

Nhiều cơ quan báo chí đầu tư phóng viên, biên tập viên cho ảnh, đồ họa, cho kiểm chứng thông tin, trách nhiệm pháp lý. Nhưng khi tác phẩm vừa mới xuất bản trong một vài phút thì đã bị các fanpage, các trang tổng hợp, các tài khoản mạng xã hội sao chép, cắt ghép, rồi “giật” lại các tiêu đề, thậm chí là thay đổi ngữ cảnh để thu hút tương tác.

Hệ lụy lớn nhất là báo chí mất đi nguồn lực để tái đầu tư cho nội dung chất lượng. Khi nội dung bị lấy cắp, lượng truy cập không quay về các trang báo gốc thì doanh thu quảng cáo bị phân tán, thương hiệu báo chí bị làm mờ, còn trách nhiệm xã hội thì vẫn đè lên các cơ quan báo chí chính thống.

Nguy hiểm hơn, vi phạm bản quyền báo chí không chỉ là câu chuyện kinh tế, nó còn làm rối loạn hệ sinh thái thông tin. Khi bài báo bị tách ra khỏi nguồn gốc, bị cắt khỏi bối cảnh, bị thêm thắt bởi những bình luận cực đoan thì khi đó, thiệt hại không chỉ thuộc về một tòa soạn mà thuộc về niềm tin xã hội đối với báo chí và không gian thông tin lành mạnh.

Và tôi nghĩ rằng, trong bối cảnh báo chí đang phải cạnh tranh rất gay gắt với mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới thì việc bảo vệ bản quyền báo chí chính là bảo vệ điều kiện tồn tại của báo chí chuyên nghiệp. Không có bản quyền thì không có nguồn thu. Không có nguồn thu thì rất khó để cho báo chí có chất lượng. Không có báo chí chất lượng thì xã hội sẽ dễ bị cuốn vào tin giả, tin rác và những thông tin giật gân.

PV: Vâng, xử phạt vi phạm là cần thiết, nhưng có lẽ, vấn đề cốt lõi là làm sao buộc các nền tảng xuyên biên giới như: Google, Meta,… phải chia sẻ doanh thu và trả tiền bản quyền cho báo chí khi khai thác nội dung tin tức. Theo ông, Việt Nam cần những cơ chế hay giải pháp nào để có thể “đàm phán” sòng phẳng với Big Tech, tương tự cách nhiều quốc gia đang làm?

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn:Đúng là xử phạt hành vi sao chép chỉ là phần ngọn thôi. Phần gốc là phải xây dựng được một cơ chế kinh tế công bằng giữa báo chí và các nền tảng công nghệ. Nếu không có cơ chế chia sẻ lợi ích thì hệ sinh thái thông tin sẽ bị lệch.

Thứ nhất, phải hoàn thiện khung pháp lý về quyền liên quan, quyền khai thác nội dung báo chí trên môi trường số. Làm rõ trường hợp nào dẫn link hợp pháp, trường hợp nào là khai thác thương mại mà phải trả tiền.

Thứ hai, cần thúc đẩy cơ chế thương lượng tập thể giữa các cơ quan báo chí và các nền tảng công nghệ. Tôi nghĩ một tòa soạn đơn lẻ thì rất khó đàm phán với các “ông lớn” xuyên biên giới. Nhưng nếu có một cơ chế đại diện đủ mạnh, có sự hỗ trợ của Nhà nước, của các hiệp hội nghề nghiệp và cơ quan quản lý, thì vị thế đàm phán của chúng ta sẽ khác.

Thứ ba, cần yêu cầu các nền tảng minh bạch hơn về dữ liệu khai thác tin tức như: lưu lượng, hiển thị, doanh thu quảng cáo, các cách thuật toán phân phối nội dung báo chí. Chúng ta không thể đàm phán sòng phẳng nếu một bên nắm toàn bộ dữ liệu, còn bên kia thì chỉ biết rằng nội dung của mình đang được sử dụng mà thôi.

Thứ tư, phải kết hợp giữa pháp luật, công nghệ và năng lực tự bảo vệ của báo chí. Các cơ quan báo chí cần đầu tư công cụ theo dõi sao chép nội dung, định danh tác phẩm, quản trị dữ liệu, chuẩn hóa các hợp đồng cấp phép hay phát triển mô hình thu phí thành viên, bản quyền nội dung chuyên sâu.

Nhà nước đóng vai trò tạo hành lang pháp lý, nhưng báo chí cần phải nâng cao năng lực kinh tế số của mình. Tôi cho rằng mục tiêu cuối cùng không phải là dựng rào cản đối với Internet, mà là xây dựng một môi trường số công bằng hơn. Ở đó, thông tin vẫn được lan tỏa, nhưng người làm báo chân chính phải được tôn trọng, được bảo vệ và được hưởng phần giá trị xứng đáng từ hoạt động sáng tạo của mình. Đó cũng là cách để nuôi dưỡng một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn và có trách nhiệm trong kỷ nguyên số.

PV: Xin cảm ơn ông!