Quy hoạch trường nghề phải bắt đầu từ nhu cầu nhân lực

Không ít địa phương hiện nay giao ngành Nội vụ chủ trì xây dựng phương án sắp xếp, cơ cấu lại mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp (GDNN). Nhìn qua có vẻ hợp lý, bởi cơ sở GDNN công lập lâu nay vẫn được xếp vào nhóm đơn vị sự nghiệp công lập, còn ngành Nội vụ là cơ quan tham mưu về tổ chức bộ máy, biên chế, vị trí việc làm và số lượng đơn vị. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu có thể quy hoạch một hệ thống đào tạo nhân lực bằng tư duy sắp xếp đơn vị hành chính?

Cách nhìn này bắt nguồn từ thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung, khi trường nghề chủ yếu do Nhà nước thành lập, cấp ngân sách, giao chỉ tiêu, giao biên chế và vận hành theo mệnh lệnh hành chính. Trong bối cảnh đó, việc coi trường nghề là đơn vị sự nghiệp công lập hoàn toàn phù hợp với mô hình bao cấp.

Tuy nhiên, gần bốn thập kỷ đổi mới đã làm thay đổi căn bản bối cảnh phát triển. Nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường, doanh nghiệp trở thành trung tâm sử dụng lao động, công nghệ thay đổi liên tục, còn giáo dục nghề nghiệp được kỳ vọng trở thành động lực nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đáng chú ý, Luật Giáo dục, Luật Giáo dục nghề nghiệp và Luật Giáo dục đại học đều sử dụng khái niệm "cơ sở giáo dục công lập", chứ không định nghĩa đó là "đơn vị sự nghiệp công lập". Trong khi đó, khái niệm "đơn vị sự nghiệp công lập" thuộc hệ thống pháp luật về tổ chức bộ máy, viên chức, tài chính và tài sản công.

Sự khác biệt này không chỉ là vấn đề thuật ngữ. Pháp luật về giáo dục nhìn nhà trường trước hết như một thiết chế giáo dục, còn pháp luật về tổ chức nhà nước chỉ quy định địa vị pháp lý và cơ chế quản lý của thiết chế đó. Nếu đảo ngược hai cách tiếp cận, rất dễ biến bài toán phát triển giáo dục thành bài toán sắp xếp bộ máy.

Vì vậy, quy hoạch mạng lưới cơ sở GDNN không thể bắt đầu từ câu hỏi giảm được bao nhiêu đầu mối, bớt được bao nhiêu biên chế hay tiết kiệm được bao nhiêu ngân sách. Điều cần xác định trước tiên là trong 10 hay 20 năm tới, địa phương cần những loại nhân lực kỹ thuật nào, ở trình độ nào, số lượng bao nhiêu; doanh nghiệp cần những kỹ năng gì; ngành nghề nào cần đầu tư, ngành nghề nào cần chuyển đổi hoặc dừng đào tạo. Quy hoạch, sắp xếp cơ sở GDNN phải là kết quả của quy hoạch phát triển nguồn nhân lực, chứ không phải kết quả của việc tinh gọn đầu mối đơn vị sự nghiệp.

Quản trị giáo dục nghề nghiệp không thể bằng tư duy hành chính

Đó cũng là khác biệt giữa quản lý hành chính và quản trị phát triển. Ngành Nội vụ có thế mạnh về tổ chức bộ máy, vị trí việc làm, viên chức và thủ tục sắp xếp đơn vị. Trong khi đó, giáo dục nghề nghiệp là bài toán của chương trình đào tạo, chuẩn kỹ năng nghề, đội ngũ nhà giáo, thiết bị thực hành, quan hệ với doanh nghiệp, việc làm sau tốt nghiệp và khả năng thích ứng với sự thay đổi của công nghệ. Nếu cơ quan chủ trì không xuất phát từ logic phát triển nhân lực, rất dễ biến một bài toán chiến lược thành bài toán hành chính.

Thực tế cho thấy có những trường quy mô không lớn nhưng đang đào tạo đúng ngành nghề địa phương rất cần; có những chương trình tuyển sinh chưa đông nhưng lại là nền tảng cho ngành công nghiệp mới hoặc phục vụ mục tiêu chính trị - xã hội; có những xưởng thực hành, đội ngũ giáo viên nghề và mạng lưới doanh nghiệp phải mất hàng chục năm mới xây dựng được. Nếu chỉ nhìn vào số đầu mối, diện tích đất, biên chế hay mức chi ngân sách, quyết định sáp nhập có thể làm mất năng lực đào tạo mà sau này rất khó khôi phục.

Trong các tài liệu của OECD, trường học thường được gọi là educational institutions (thiết chế giáo dục), nhấn mạnh bản chất của nhà trường là một thiết chế giáo dục và phát triển kỹ năng, chứ không phải một đơn vị hành chính. Nhà nước vẫn đầu tư, quản lý và kiểm định chất lượng, nhưng không đồng nhất nhà trường với một mắt xích trong bộ máy hành chính.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về chuyển từ quản lý giáo dục sang quản trị phát triển giáo dục, lấy kết quả đầu ra và tác động đối với sự phát triển làm trọng tâm. Nếu việc sắp xếp cơ sở GDNN vẫn chủ yếu dựa trên các tiêu chí đầu vào như đầu mối, biên chế hay tài sản, thay vì năng lực đào tạo, chất lượng nguồn nhân lực và hiệu quả phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, thì khó có thể coi đó là tư duy quản trị hiện đại.

Vì vậy, phương án sắp xếp mạng lưới cơ sở GDNN cần do cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục nghề nghiệp hoặc cơ quan chuyên môn am hiểu lĩnh vực này chủ trì, trên cơ sở dữ liệu về quy hoạch nhân lực, nhu cầu doanh nghiệp và chiến lược phát triển của địa phương. Ngành Nội vụ tham gia thẩm định về tổ chức bộ máy và vị trí việc làm; ngành Tài chính đánh giá nguồn lực; cơ quan quy hoạch, đầu tư bảo đảm tính đồng bộ với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội; doanh nghiệp và hiệp hội nghề nghiệp cần được tham vấn thực chất. Mỗi cơ quan làm đúng chức năng chuyên môn của mình mới có thể tạo ra phương án tối ưu.

Sắp xếp cơ sở GDNN không phải để bộ máy gọn hơn trên giấy. Mục tiêu cuối cùng phải là đào tạo tốt hơn, sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đầu tư, đáp ứng tốt hơn nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương. Một trường nghề không nên được đánh giá chủ yếu bằng số phòng ban, số biên chế hay số héc-ta đất, mà bằng năng lực tạo ra kỹ năng, việc làm và năng suất lao động.

Quản trị hiện đại có một nguyên tắc rất rõ ràng: Việc gì thuộc chuyên môn nào thì chuyên môn đó giữ vai trò chủ trì. Quy hoạch cơ sở GDNN là quy hoạch năng lực kỹ năng của nền kinh tế, không phải quy hoạch đơn vị sự nghiệp. Giao sai cơ quan chủ trì không chỉ dẫn tới nguy cơ tối ưu hóa bộ máy một cách máy móc, mà còn có thể bỏ lỡ mục tiêu quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống giáo dục nghề nghiệp đủ sức đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.