Việt Nam đang bước vào một giai đoạn đặc biệt trong quá trình tổ chức lại không gian phát triển ở cơ sở. Việc sắp xếp lại các thôn, làng và đơn vị hành chính cơ sở không chỉ nhằm tinh gọn tổ chức, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý mà còn mở ra một cơ hội hiếm có để quy hoạch lại không gian sống của hàng chục triệu người dân.

Đây không chỉ là việc sắp xếp lại địa giới hay tổ chức các đơn vị dân cưmà còn là cơ hội định hình một mô hình nông thôn mới chất lượng hơn, nơi phát triển kinh tế đi cùng với nâng cao chất lượng sống và gìn giữ bản sắc văn hóa.

Cơ hội không dễ lặp lại

Hai thập niên qua, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đã tạo nên những đổi thay sâu sắc. Hệ thống giao thông, điện, nước, trường học, trạm y tế được đầu tư đồng bộ; đời sống vật chất của người dân từng bước được nâng lên; diện mạo nông thôn ngày càng khang trang.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn phát triển mới, mục tiêu của nông thôn mới không thể chỉ dừng ở việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật. Điều người dân mong muốn ngày càng nhiều hơn là một môi trường sống văn minh, thuận tiện, giàu bản sắc và có sự gắn kết cộng đồng. Vì vậy, quá trình sáp nhập thôn, làng cần được nhìn nhận như một cơ hội để quy hoạch lại không gian phát triển, thay vì chỉ là sự thay đổi về tổ chức hành chính.

Khác với trước đây, khi nhiều thôn, làng có quy mô dân số nhỏ, quỹ đất hạn chế và nguồn lực phân tán, việc hình thành các thiết chế văn hóa hay không gian sinh hoạt cộng đồng gặp nhiều khó khăn. Sau sáp nhập, thay vì mỗi thôn, làng đầu tư một nhà văn hóa, sân thể thao hoặc công trình quy mô nhỏ, việc tập trung nguồn lực để xây dựng một không gian công cộng chất lượng cao, phục vụ nhiều cộng đồng sẽ vừa nâng cao hiệu quả đầu tư công, vừa tạo điều kiện hình thành các thiết chế văn hóa, thể thao và dịch vụ có sức hút hơn.

Điều đáng học là tư duy quy hoạch

Ở nhiều quốc gia châu Âu như Đức, Pháp, Italia, Hà Lan hay Áo, trung tâm của mỗi ngôi làng thường là quảng trường, công viên hoặc không gian công cộng mở. Đây vừa là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, thương mại và giao lưu cộng đồng, vừa là trung tâm kết nối đời sống của cư dân địa phương.

Điều đáng học không nằm ở hình thức của những quảng trường ấy, mà ở tư duy quy hoạch lấy con người làm trung tâm. Không gian công cộng được coi là một loại hạ tầng xã hội quan trọng, được quy hoạch ngay từ đầu để kết nối cộng đồng, nuôi dưỡng bản sắc và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Thực ra, người Việt không thiếu truyền thống về không gian cộng đồng. Hình ảnh "cây đa - bến nước - sân đình" từng là trung tâm của đời sống làng quê. Đó là nơi hội họp, tổ chức lễ hội, sinh hoạt văn hóa, trao đổi thông tin và gìn giữ các giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.

Điều cần làm hôm nay không phải là sao chép mô hình của nước ngoàimà là kế thừa tinh thần của không gian cộng đồng truyền thống, đồng thời tổ chức lại theo tư duy quy hoạch hiện đại, phù hợp với điều kiện phát triển mới.

Ở nhiều địa phương, đường sá đã rộng hơn, nhà cửa đã khang trang hơn. Nhưng sự phát triển ấy sẽ chưa thật sự trọn vẹn nếu thiếu những không gian để người dân gặp gỡ, trẻ em vui chơi, người cao tuổi sinh hoạt, các giá trị văn hóa được lưu giữ và lan tỏa. Một cộng đồng không chỉ được kết nối bằng những tuyến đường mà còn bằng những không gian chung, nơi hình thành sự gắn bó, niềm tin và bản sắc.

Tư duy này cũng thống nhất với quan điểm phát triển lấy người dân làm trung tâm mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh: Mọi chủ trương, chính sách phải hướng tới nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân; lấy người dân làm trung tâm, là chủ thể và động lực của sự phát triển. Trong quá trình tổ chức lại không gian phát triển ở cơ sở, yêu cầu quy hoạch đồng bộ hạ tầng, dịch vụ công và thiết chế văn hóa gắn với bảo tồn bản sắc địa phương là một định hướng có ý nghĩa lâu dài.

Bởi mục tiêu cuối cùng của xây dựng nông thôn mới không chỉ là những con số về thu nhập hay hạ tầngmà là chất lượng cuộc sống của người dân.

Cần coi “không gian công cộng” là một tiêu chí của nông thôn mới

Một thôn, làng mới không nên chỉ là phép cộng về địa giới hành chính của nhiều thôn, làng cũ. Sau sáp nhập, mỗi cộng đồng cần được quy hoạch một trung tâm sinh hoạt chung đáp ứng các nhu cầu văn hóa, thể thao, thương mại và dịch vụ.

Đó có thể là quảng trường, công viên, nhà văn hóa mở, khu vui chơi, thư viện cộng đồng và các không gian đa chức năng phục vụ sinh hoạt văn hóa, thể thao, thương mại và lễ hội. Quan trọng hơn, những không gian ấy phải được vận hành thường xuyên để trở thành nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, giao lưu, thương mại và sinh hoạt cộng đồng mỗi ngày.

Khi được tổ chức tốt, không gian công cộng không chỉ nâng cao đời sống tinh thần mà còn tạo thêm sinh kế thông qua phát triển du lịch cộng đồng, kinh tế dịch vụ, quảng bá sản phẩm địa phương và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Nếu coi giao thông là mạch máu của một vùng quê thì không gian công cộng chính là trái tim của cộng đồng. Vì vậy, cùng với các tiêu chí về hạ tầng, môi trường, thu nhập...cần nghiên cứu bổ sung tiêu chí về không gian công cộng trong quy hoạch và đánh giá chất lượng xây dựng nông thôn mới.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Xây dựng cùng các địa phương có thể nghiên cứu ban hành hướng dẫn quy hoạch đối với các thôn, làng sau sáp nhập, trong đó quy định rõ yêu cầu về quy mô, chức năng, tính đa dụng và khả năng khai thác hiệu quả các không gian cộng đồng.

Quá trình sắp xếp thôn, làng hôm nay có thể chỉ diễn ra một lần trong nhiều thập kỷ. Nếu biết tận dụng cơ hội này để kết hợp truyền thống "cây đa - bến nước - sân đình" với tư duy quy hoạch hiện đại lấy con người làm trung tâm, chúng ta sẽ không chỉ có những vùng quê khang trang hơn mà còn kiến tạo được những cộng đồng đáng sống hơn. Đó là đích đến của xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn phát triển mới và cũng là thước đo thành công của quá trình sắp xếp thôn, làng hôm nay.