Mặc dù số liệu sản xuất công nghiệp 4 tháng đầu năm 2026 cho thấy xu hướng phục hồi tích cực, song ông Nguyễn Tuấn Dũng, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ DHA Việt Nam cho biết, hoạt động của doanh nghiệp (DN) vẫn gặp nhiều khó khăn do đặc thù ngành nghề. Là DN chuyên sản xuất các dòng xi mạ, điện hóa, AC/DC, tủ nạp, máy nạp ắc quy tự động phục vụ công nghiệp hỗ trợ. Tuy nhiên, tiến độ sản xuất của DN phụ thuộc lớn vào kế hoạch đầu tư của các đối tác công nghiệp.

“Trong giai đoạn đầu năm, hoạt động đầu tư thường chậm lại khiến nhu cầu thị trường chưa tăng mạnh như kỳ vọng. Không chỉ chịu tác động từ yếu tố chu kỳ, DN còn đối mặt với áp lực lớn từ biến động chi phí nguyên vật liệu đầu vào. Bên cạnh đó, những bất ổn địa chính trị trên thế giới cũng tác động trực tiếp đến nguồn cung nguyên vật liệu và thiết bị, khiến DN phải chịu thêm áp lực về thời gian sản xuất”, ông Dũng bày tỏ.

Cũng theo đại diện DHA Việt Nam, trước áp lực đầu vào gia tăng, nhiều DN sản xuất công nghiệp đang đẩy mạnh tự động hóa và số hóa nhằm nâng cao hiệu suất, tối ưu chi phí và giảm tác động của giá nguyên vật liệu đến giá thành sản phẩm.Mục tiêu của việc làm này là giữ ổn định giá đầu ra ở mức hợp lý để không tạo áp lực lên thị trường, đồng thời vẫn đảm bảo khả năng cạnh tranh cho DN.

Xác định không thể tiếp tục cạnh tranh bằng lợi thế ngắn hạn, DN buộc phải đầu tư vào công nghệ, tự động hóa, quản trị số và tiêu chuẩn ESG, ông Nguyễn Thế Duy, Phó Chủ tịch HĐQT, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Becamex cho rằng, khi Liên minh châu Âu (EU) triển khai các cơ chế như CBAM, DN nào không giảm phát thải sẽ dần mất lợi thế cạnh tranh. Đây là lý do nhiều DN đang đẩy mạnh tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi số và xây dựng mô hình sản xuất phát thải thấp.

“Sản xuất thông minh, ứng dụng AI, IoT và dữ liệu số trong công nghiệp nhằm nâng năng suất, giảm phát thải và tăng khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của DN. Trong cuộc đua mới của công nghiệp toàn cầu, ESG, Net Zero và truy xuất phát thải carbon đang dần trở thành “tấm vé” để DN duy trì chuỗi đơn hàng quốc tế. Điều này buộc nhiều nhà máy phải đầu tư mạnh hơn cho điện sạch, sản xuất xanh và quản trị số nếu không muốn bị bỏ lại phía sau”, ông Duy khẳng định.

Làm chủ thiết kế - tích hợp hệ thống

Trong giai đoạn 2026 - 2045, Việt Nam bước vào một chu kỳ đầu tư rất lớn về hạ tầng, năng lượng, giao thông, công nghiệp chế biến, chế tạo và đô thị hóa. Đây là cơ hội đặc biệt quan trọng đểcông nghiệp cơ khítrong nước mở rộng thị trường, nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống và từng bước làm chủ công nghệ.

Nhận định cơ hội lớn luôn đi kèm sức ép lớn, TS. Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí nêu rõ, nếu không cóchiến lược phát triển đủ tầm, chọn đúng trọng tâm và có cơ chế thực thi rõ ràng, phần lớn dung lượng thị trường công nghiệp cơ khí trong nước có thể tiếp tục do các nhà thầu nước ngoài cung cấp.

Yêu cầu quan trọng của chiến lược mới là phải chuyển từ gia công sang làm chủ thiết kế và tích hợp hệ thống. Kinh nghiệm của nhiều quốc giacông nghiệpcho thấy, ngành cơ khí chỉ có thể phát triển bền vững khi làm chủ được ba khâu then chốt: Thiết kế, chế tạo và tích hợp hệ thống. Khi chưa làm chủ thiết kế tích hợp, DN trong nước thường chỉ tham gia ở phần giá trị thấp, khó chủ động về nguồn cung linh kiện và phụ thuộc vào yêu cầu kỹ thuật từ bên ngoài.

“Nếu không đầu tư nghiêm túc cho R&D và hình thành các liên minh công nghệ để giải bài toán tích hợp, cơ khí Việt Nam sẽ khó thoát khỏi vị trí gia công, lắp ráp; còn các đơn hàng lớn vẫn có nguy cơ tiếp tục thuộc về các tập đoàn đa quốc gia. Nói cách khác, nếu không có định hướng chiến lược rõ ràng, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển ngay trên chính thị trường nội địa của mình”, TS. Phan Đăng Phong nêu.

Nhiều chuyên gia cho rằng, chiến lược phát triển công nghiệp cơ khí cần xác định rõ các nhóm sản phẩm cơ khí trọng điểm, công nghệ chiến lược, thị trường mục tiêu, tỷ lệ nội địa hóa, tỷ trọng giá trị gia tăng trong nước và trách nhiệm triển khai của từng nhóm chủ thể.

Đặc biệt, cần chuyển cách tiếp cận từ “khuyến khích phát triển chung” sang “đặt hàng phát triển năng lực quốc gia” đối với một số lĩnh vực có dung lượng thị trường lớn, có tác động lan tỏa và gắn với an ninh kinh tế, an ninh năng lượng, an ninh hạ tầng như điện gió ngoài khơi, đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng…

TS. Phan Đăng Phong cho rằng, điều quan trọng là phải tạo được cơ chế để DN trong nước có việc làm, có thị trường, có điều kiện tiếp nhận và làm chủ công nghệ. Vì vậy, cần gắn các dự án đầu tư lớn với yêu cầu chuyển giao công nghệ; khuyến khích sử dụng sản phẩm cơ khí trong nước đáp ứng tiêu chuẩn; phát triển trung tâm thử nghiệm, kiểm định; hỗ trợ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo thử. Cùng với đó, cần có cơ chế tài chính đủ linh hoạt để hỗ trợ DN đầu tư đổi mới thiết bị, phát triển sản phẩm mới, tham gia các dự án quy mô lớn và từng bước đi sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Năm 2045 là mốc quan trọng trong mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao. Để đạt mục tiêu đó, Việt Nam không thể chỉ dựa vào lắp ráp và gia công, cần phải xây dựng được nền công nghiệp chế tạo có năng lực tự chủ cao hơn.