Sách trắng Quốc phòng 2026 phản ánh bước chuyển mới trong tư duy an ninh của Nhật Bảnkhi gắn tăng cường năng lực quốc phòng với phát triển kinh tế, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, máy bay không người lái và công nghệ lưỡng dụng, đồng thời kêu gọi huy động “sức mạnh tổng hợp của quốc gia” để ứng phó với các thách thức an ninh mới.

Thông điệp từ Bộ Quốc phòng Nhật Bản

Bìa các Sách trắng quốc phòng của Nhật Bản mang nhiều ý nghĩa. Ví dụ nhưtrang bìaSách trắng quốc phòng2024có in hình một lưỡi đao đang được trui rèn trong lửa nóng đỏ với hàm ý: “Lực lượng phòng vệ Nhật Bản không những không bao giờ từ bỏ sức mạnh phòng vệvàkhả năng răn đe,mà còn không ngừng nâng cao năng lực chiến đấu”.Tương tự như vậy, bìa Sách trắng quốc phòng Nhật Bản 2026 cũng hàm chứa nhiều ý nghĩa sâu xa. Đầu tiên là thể hiện sức mạnh quốc phòng của Nhật Bản là nhằm để bảo vệ sự bình yên, hạnh phúc cho người người, nhà nhà một cách thực chất.

Tiếp theo, hình ảnh trên bìa sách còn muốn nhấn mạnh để có được nụ cười của trẻ thơ và các bậc cha mẹ trong bối cảnh hiện nay, sức mạnh phòng vệ là điều không thể thiếu. Một điểm nữa mà Nhật Bản muốn nhấn mạnh là cho dù có xảy ra điều gì, sức mạnh quốc phòng của Nhật Bản có được tăng cường đến đâu đi chăng nữa, cũng chỉ nhằm mục tiêu tự bảo vệ, chứ không phải để tổ chức hoặc tham gia chiến tranh chống lại các quốc gia khác. Đặc biệt, thông qua bìa sách, Nhật Bản mong muốn gửi tới thế giới một thông điệp an lành, hòa bình và mong muốn nụ cười, niềm hạnh phúc, sự bình yên sẽ ngập tràn cả thế giới chứ không chỉ dừng lại ở mức là một đặc quyền của số ít quốc gia nào đó. Những thông điệp, ý nghĩa nêu trên hoàn toàn phù hợp với Hiến pháp của Nhật Bản.

Đây là bộ luật gốc cóhiệu lực từ ngày 3/5/1947nhưng chưa một lần sửa đổi, trong đó điều 9 quy định“Nhật Bản từ bỏ chiến tranh,không duy trì quân đội cũng như các tiềm lực chiến tranh khác”. Từ trước đến nay, điều luật này luôn được coi là niềm tự hào, là biểu tượng hòa bình của Nhật Bản và là “thành trì bất khả xâm phạm”. Bìa Sách trắng quốc phòng Nhật Bản năm nay cũng thể hiện sự gần gũi với công chúng, cho thấy quốc phòng gắn chặt với đời sống mọi người dân chứ không phải là vấn đề xa vời.

Các chuyên gia đánh giá thế nào về những điểm nhấn này của Nhật Bản

Đây là một điểm rất mới và Tokyo đã dành hẳn 1 chương để nhấn mạnh điểm này. Tuy nhiên, mới ở đây là lần đầu tiên vấn đề này được chính thức đưa vào Sách trắng quốc phòng, chứ không phải là vấn đề mới. Tất cả những nội dung được thể hiện trong Sách trắng quốc phòng 2026 của Nhật Bản đều dựa trên ý kiến, sự đồng thuận của giới chức, giới khoa học, giới chuyên môn và sự ủng hộ của người dân ở một mức độ nhất định. Trên thực tế AI và UAV đã được Chính phủ nhiệm kỳ trước của Thủ tướng Ishiba Shigeru nhấn mạnh trong chính sách của mình cho kế hoạch 5 năm và được lồng ghép vào nhiều chương trình mục tiêu quốc gia khác như phát triển công nghiệp, phát triển các địa phương, phát triển ngành bán dẫn, tự động hóa, lượng tử…

Những gì mà Chính phủ Nhật Bản hiện nay của Thủ tướng Takaichi đang thực hiện là sự phát triển cao hơn, rộng hơn và sâu hơn, trên cơ sở kế thừa các kế hoạch, chính sách và dự án đã có từ trước.Trước khi công bố Sách trắng quốc phòng 2026, Bộ Quốc phòng Nhật Bản đã ứng dụng rộng rãi AI và tiến hành nhiều dự án UAV quy mô lớn. Theo Bộ trưởng Quốc phòng Koizumi Shinjiro, hiện nay, cơ quan này đang ứng dụng AIvào các lĩnh vực như chỉ huy và kiểm soát tác chiến, tiếp cận không người điều khiển, hoạt động sự vụ… nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, tiết kiệm nhân lực, giảm áp lực cho binh sỹ,rút ngắn thời gian đưa ra mệnh lệnhvàsẽ tiếp tục tận dụng nguồn lực của các doanh nghiệp, thúc đẩy tận dụng AI, nhằm tăng cường sức chiến đấu.

Còn về UAV, từ tháng 3 vừa qua,Bộ Quốc phòng Nhật Bản cho biết đang xúc tiến các điều kiện cần và đủ để thiết lập một mạng lưới phòng thủ tại các khu vực ven biển bằng thiết bị bay không người lái (UAV)với tên gọi“Lá chắn UAV duyên hải”. Lá chắnnày được cấu thành bởi hàng ngàn UAV thuộc 10 chủng loại khác nhau, sử dụng cho các mục tiêu như thu thập thông tin, phát hiện sớm nguy cơ, phòng thủ ra-đa, đánh chặn chiến hạm của đối phương…và được chia ra nhiều lớp với nhiều nhiệm vụ khác nhau như trinh sát, đánh chặn và tấn công trả đũa.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, việc Nhật Bản tập trung vào AI và UAV quốc phòng còn có ý nghĩa sâu xa theo kiểu “nhất tiễn song điêu”. Bởi vì, cả 2 lĩnh vực này không chỉ có ý nghĩa đối với công nghiệp quốc phòng, mà còn rất quan trọng đối với lĩnh vực dân sinh, khi Nhật Bản đang tập trung phát triển các loại robot phục vụ sinh hoạt và công sở, cũng như các loại taxi bay phục vụ giao thông đô thị.

Cân bằng như thế nào giữa yêu cầu tăng cường năng lực phòng vệ với mục tiêu duy trì hợp tác

Đây đang là vấn đề khó khăn đối với Chính phủ của Thủ tướng Takaichi, khi Tokyo phải đối diện với áp lực từ nhiều phía. Một phía là từ Mỹ - quốc gia đồng minh thân cận của Nhật Bản, do Tổng thống Donald Trump đã hơn 1 lần yêu cầu Nhật Bản phải tăng ngân sách quốc phòng. Áp lực này khiến Tokyo phải đưa ra phương châm tự chủ về mặt quốc phòng và phải nâng cao đồng loạt cả khả năng tự vệ lẫn khả năng răn đe và gần đây là cả khả năng tấn công để vô hiệu hóa các căn cứ quân sự trên lãnh thổ đối phương. Ở đây chúng ta thấy chỉ còn thiếu một yếu tố nữa là Nhật Bản sẽ quay lại một cách đầy đủ và chính thức về mặt quân sự. Đó là khả năng đánh đòn phủ đầu.

Nếu có cả yếu tố này, cộng với việc sửa đổi điều 9 Hiến pháp, Nhật Bản sẽ có quyền tổ chức hoặc tham gia chiến tranh. Còn phía bên kia là sự chỉ trích của nhiều quốc gia, với nội dung giống nhau là “Chính phủ Nhật Bản đang quân sự hóa quốc gia”. Từ một góc độ nào đó, có thể nói, những lời chỉ trích này không phải là không có cơ sở, vì trên thực tế, việc Nhật Bản tăng cường sức mạnh quốc phòng là có thật. Những áp lực về chính trị, ngoại giao này đẩy Nhật Bản vào thế “tiến thoái lưỡng nan”, khi bắt buộc phải tăng cường sức mạnh quốc phòng, nhưng không thể thuyết phục một số nước khác rằng việc tăng cường sức mạnh quốc phòng chỉ là để tự vệ. Bởi vì, như chúng ta đều biết vũ khí có thể bảo vệ con người, nhưng cũng có thể làm hại con người.

Hiện nay, Tokyo đang tận dụng mọi kênh, mọi diễn đàn, mọi cấp để liên tục truyền đạt đến cộng đồng quốc tế một thông điệp về việc mọi nỗ lực hiện nay đều chỉ nhằm mục đích tự vệ và bảo vệ hòa bình, với mục tiêu xây dựng lòng tin. Bên cạnh đó, còn là những hành động hỗ trợ các nước có cùng chí hướng, nhằm thực hiện mục tiêu “bảo vệ an ninh quốc gia từ xa”. Nhật Bản cũng tham gia một cách chừng mực, trong khuôn khổ pháp luật trong nước cho phép, vào các hoạt động quân sự quốc tế. Tuy nhiên, với bối cảnh hiện nay, đây vẫn là bài toán nan giải đối với Tokyo.

Sách trắng Quốc phòng 2026 cho thấy Nhật Bản đang từng bước điều chỉnh tư duy về an ninh và phát triển công nghiệp quốc phòng. Trước những thách thức chiến lược ngày càng gia tăng và những bài học từ các cuộc xung đột hiện đại, Tokyo khẳng định việc đầu tư mạnh cho năng lực quốc phòng không chỉ nhằm tăng cường khả năng tự vệ mà còn hướng tới xây dựng một ngành công nghiệp quốc phòng hiện đại, đóng góp vào sức mạnh tổng hợp của quốc gia. Những định hướng này sẽ được triển khai ra sao và tác động như thế nào đến môi trường an ninh khu vực là vấn đề sẽ tiếp tục được theo dõi trong thời gian tới.