Tổng chủ biên phải bao quát được toàn bộ chương trình

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng khi rà soát, hoàn thiện chương trình và sách giáo khoa, trước hết phải lựa chọn được những người có năng lực chuyên môn và khả năng nhìn chương trình như một chỉnh thể.

Theo ông, chương trình giáo dục phổ thông không phải là tập hợp rời rạc của các môn học. Nếu mỗi chuyên gia chỉ tập trung vào lĩnh vực mình phụ trách và tìm cách đưa thêm kiến thức vào môn học thì từng môn có thể được đánh giá là đầy đủ, nhưng khi đặt cạnh nhau, tổng thể chương trình lại trở nên nặng nề. “Đặc biệt, phải có một tổng chủ biên đủ năng lực để nhìn được toàn bộ chương trình, chứ không chỉ nhìn một môn học hay một lĩnh vực riêng lẻ”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Xuân Nhĩ nói.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Xuân Nhĩ, người tổng chủ biên phải xác định được kiến thức nào thực sự cần thiết, nội dung nào đã được trang bị ở môn khác, phần nào trùng lặp và phần nào có thể giảm bớt. Vì vậy, năng lực chuyên môn sâu ở một lĩnh vực là chưa đủ; người tham gia xây dựng chương trình còn phải hiểu mối quan hệ giữa môn học mình phụ trách với các môn khác và mục tiêu chung của giáo dục phổ thông. “Một người giỏi chuyên môn nhưng chỉ nghĩ rằng phải đưa thật nhiều kiến thức của lĩnh vực mình vào thì cũng có thể làm chương trình nặng thêm”, ông phân tích.

Từ góc độ quản lý giáo dục, Tiến sĩLê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng, việc rà soát cần xem xét cả quá trình xây dựng và triển khai chương trình, trong đó lựa chọn đội ngũ là khâu quan trọng.

Theo ông, cần coi trọng năng lực chuyên môn, đồng thời bảo đảm sự tham gia của những người có kinh nghiệm thực tiễn, nhất là giáo viên trực tiếp đứng lớp. Chương trình phải được xây dựng trước, sau đósách giáo khoa mới được biên soạn trên cơ sở chương trình đã xác định. Việc lựa chọn đội ngũ không phù hợp hoặc thiếu sự kết nối giữa các khâu có thể khiến những bất cập tiếp tục xuất hiện trong quá trình triển khai.

Đưa giáo viên trực tiếp đứng lớp vào quá trình rà soát

Bên cạnh đội ngũ chuyên gia, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Xuân Nhĩ nhấn mạnh vai trò của giáo viên phổ thông. Các nhà khoa học, giảng viên đại học có chuyên môn sâu là lực lượng quan trọng, nhưng giáo viên trực tiếp đứng lớp mới là những người thường xuyên quan sát khả năng tiếp nhận của học sinh, nhận biết nội dung nào khó hiểu, quá dài, quá khó hoặc trùng lặp.

“Các giảng viên đại học, các nhà khoa học có chuyên môn sâu là lực lượng quan trọng, nhưng giáo viên trực tiếp dạy học mới là những người biết rõ nhất học sinh đang gặp khó khăn ở đâu”, ông nói.

Có những nội dung được đánh giá là hợp lý về lý thuyết nhưng khi đưa vào lớp học lại phát sinh bất cập. Giáo viên có thể nhận thấy học sinh gặp trở ngại ở cách diễn đạt, khối lượng kiến thức hoặc yêu cầu của câu hỏi; đồng thời phát hiện những phần nội dung đã được học ở môn khác. Vì vậy, theo ông, quá trình rà soát cần lắng nghe ý kiến từ thực tiễn dạy học, thay vì chỉ dựa vào đánh giá của các chuyên gia.

Từ thực tế nhà trường, một hiệu trưởng trường trung học phổ thông tại Hà Nội cho rằng, việc rà soát chương trình và sách giáo khoacần bảo đảm chất lượng chung, đồng thời phù hợp với khả năng tiếp nhận của học sinh. Với môn Ngữ văn, cần xác định những tác phẩm cốt lõi có giá trị về văn học, văn hóa và giáo dục; kế thừa những tác phẩm đã trở thành ký ức văn hóa của nhiều thế hệ, đồng thời bổ sung hợp lý các tác phẩm mới, gần gũi với đời sống đương đại.

Mục tiêu không chỉ là giữ lại hay thay thế một số văn bản, mà là xây dựng chương trình vừa bảo đảm giá trị nền tảng, vừa đáp ứng yêu cầu dạy và học trong thực tế.

Theo vị hiệu trưởng, quá trình rà soát cần tăng cường khảo sát giáo viên trực tiếp giảng dạy và học sinh trực tiếp học tập. Bên cạnh giá trị học thuật, các tác phẩm cần được xem xét về mức độ phù hợp với lứa tuổi, khả năng khơi gợi hứng thú đọc, tư duy và đối thoại của học sinh. Ý kiến từ thực tiễn sẽ giúp nhận diện những văn bản có giá trị nhưng cần điều chỉnh cách tiếp cận, cũng như những yêu cầu chưa phù hợp với khả năng tiếp nhận của người học.

Cần nhìn cả mạch từ chương trình đến dạy học

Theo Tiến sĩLê Viết Khuyến, rà soát sách giáo khoakhông nên chỉ tập trung sửa một vài nội dung cụ thể, mà cần xem xét toàn bộ quy trình từ xây dựng chương trình, biên soạn sách, thẩm định đến tổ chức thực hiện và giám sát. “Quá trình thực hiện phải hình thành một "mạch"thống nhất. Những vấn đề lớn cần được xem xét một cách căn bản, từ cơ chế xây dựng chương trình, lựa chọn đội ngũ đến thẩm định và tổ chức thực hiện”, ông Khuyếnnhìn nhận.

TS Lê Viết Khuyến cho rằng, cần xác định rõ trách nhiệm của từng khâu. Bộ GD&ĐT là cơ quan chỉ đạo, tổ chức xây dựng chương trình và thành lập các hội đồng thẩm định, do đó quy chế phải quy định cụ thể trách nhiệm kiểm tra, giám sát và phân công nhiệm vụ.

“Tất cả những người làm sách đều do Bộ Giáo dục và Đào tạo đứng ra chỉ đạo, từ việc thành lập Hội đồng thẩm định. Vì vậy, quy chế phải quy định rất rõ trách nhiệm kiểm tra, giám sát, phân công như thế nào và ai phải chịu trách nhiệm khi xảy ra vấn đề”, ông nêu.

Theo ông, khi một bất cập xuất hiện, cần xác định vấn đề nằm ở khâu nào, thuộc trách nhiệm của cấp nào, thay vì để các bên đùn đẩy trách nhiệm. Quy trình từ xây dựng chương trình đến biên soạn sách giáo khoacần công khai, minh bạch, có sự phân công và phân cấp rõ ràng. Khi phát sinh vấn đề, việc xác định đúng khâu và trách nhiệm sẽ giúp cơ quan quản lý có căn cứ xem xét, điều chỉnh.

Một vấn đề khác được Tiến sĩLê Viết Khuyến nhấn mạnh là chương trình giáo dục cần có cơ chế điều chỉnh phù hợp với thực tiễn, thay vì ban hành xong rồi sử dụng trong thời gian dài mà không có sự rà soát. “Chương trình không thể làm một lần, ban hành xong rồi sử dụng hàng chục năm. Phải có cơ chế điều chỉnh, nhưng việc điều chỉnh cũng phải tuân theo quy trình, không phải ai cũng có thể tự ý điều chỉnh”, ông nói.

Việc điều chỉnh phải đúng thẩm quyền, có quy trình rõ ràng, có sự tham gia của những người có năng lực và xác định cụ thể trách nhiệm của từng bên. Điều này nhằm bảo đảm tính thống nhất của chương trình, tránh tình trạng cá nhân hoặc đơn vị tự ý thay đổi nội dung. Cùng với đó, cần tăng cường giám sát xã hội đối với chương trình và sách giáo khoa.

Yêu cầu đặt ra trong lần rà soát này, vì thế, không chỉ là giữ hay bỏ một bài học, sửa một ngữ liệu hay thay đổi một nội dung. Quan trọng hơn là lựa chọn đúng đội ngũ, xác định rõ trách nhiệm từng khâu và bảo đảm tiếng nói của giáo viên được phản ánh thực chất. Đây là cơ sở để việc rà soát hướng tới hoàn thiện cả quá trình từ xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoađến tổ chức dạy học.