Cắt giảm thủ tục, tăng quyền chủ động cho địa phương và doanh nghiệp

Chiều 20/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày tờ trình dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Trọng tâm của dự án luật là hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính và tháo gỡ những bất cập đã bộc lộ trong thực tiễn. Đây được xem là những yêu cầu quan trọng nhằm cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Dự án luật được xây dựng trên ba trụ cột: thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật; đồng thời cắt giảm tối đa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và bảo đảm phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Dự thảo gồm 6 điều, trong đó có 4 điều sửa đổi các luật, một điều quy định về hiệu lực thi hành và một điều về chuyển tiếp. Các nội dung sửa đổi tập trung vào những vấn đề đã được nhận diện rõ, có cơ sở thực tiễn, hướng tới giảm chi phí tuân thủ và giải phóng nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cụ thể, đối với Luật Thương mại, dự thảo đề xuất bãi bỏ 3 nhóm điều kiện kinh doanh, 4 thủ tục hành chính, phân cấp một thủ tục và sửa đổi 3 nội dung còn chồng chéo. Với Luật Cạnh tranh, các đề xuất tập trung đơn giản hóa 2 thủ tục theo phương thức điện tử, đồng thời hoàn thiện quy định để duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh, xử lý các hành vi phản cạnh tranh trong nền kinh tế số và những mô hình kinh doanh mới.

Đối với Luật Quản lý ngoại thương, dự thảo đề xuất bãi bỏ 2 thủ tục, đơn giản hóa 9 thủ tục, phân cấp 5 nội dung và hoàn thiện 4 nội dung. Những điều chỉnh này nhằm xử lý các bất cập liên quan đến tái nhập khẩu hàng hóa do chính doanh nghiệp sản xuất đã xuất khẩu; hoạt động ngoại thương tại khu hải quan riêng; chứng nhận, tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa và một số quy định khác.

Trong khi đó, việc sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tập trung phân cấp 4 nội dung và hoàn thiện quy định liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân, góp phần bảo đảm sự thống nhất giữa các văn bản pháp luật trong bối cảnh giao dịch trên môi trường số ngày càng phổ biến.

Điểm đáng chú ý là các nội dung sửa đổi không chỉ hướng tới giảm số lượng thủ tục mà còn đặt ra yêu cầu thay đổi cách thức quản lý. Khi thẩm quyền được chuyển giao nhiều hơn cho địa phương, cơ quan thực hiện cần có đủ năng lực, nguồn lực và cơ chế kiểm tra phù hợp. Với doanh nghiệp, việc đơn giản hóa quy định chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi giảm được thời gian xử lý hồ sơ, hạn chế phát sinh chi phí và tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch, có thể dự báo.

Chính phủ khẳng định dự thảo đã được đánh giá về nguồn nhân lực, khả năng tổ chức thi hành, cơ chế phân quyền và hậu kiểm; các nội dung phân cấp cơ bản đã được kiểm chứng trong thực tế. Trên cơ sở đó, Chính phủ trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua dự án luật ngay tại Kỳ họp thứ hai theo quy trình một kỳ họp.

Minh bạch độc quyền nhà nước, kiểm soát vi phạm cạnh tranh

Báo cáo thẩm tra dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung 4 luật nhằm thể chế hóa chủ trương hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính. Việc sửa đổi cũng nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, bảo đảm môi trường đầu tư kinh doanh cạnh tranh lành mạnh.

Ủy ban cơ bản nhất trí với phạm vi sửa đổi do Chính phủ trình, tập trung vào những vấn đề đã được nhận diện rõ và có sự đồng thuận cao. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát các quy định về hạn chế quyền, xác lập nghĩa vụ, xử lý vi phạm và điều khoản chuyển tiếp; bảo đảm thống nhất với Bộ luật Dân sự, pháp luật về đầu tư, doanh nghiệp, thương mại điện tử, dữ liệu, hải quan và các điều ước quốc tế có liên quan.

Đồng thời, phân cấp, phân quyền phải đi cùng trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát và bảo đảm nguồn lực thực hiện. Cùng với đó, cần đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và hoàn thiện đồng bộ các văn bản hướng dẫn thi hành.

Đối với Luật Thương mại, cơ quan thẩm tra lưu ý một số nội dung có thể tác động trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp. Về độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại, cần có căn cứ rõ ràng tại luật quản lý ngành, lĩnh vực và công khai danh mục hàng hóa, dịch vụ độc quyền. Trường hợp giao doanh nghiệp thực hiện hoạt động độc quyền, cần làm rõ cơ chế lựa chọn chủ thể, kiểm soát giá, chất lượng và nghĩa vụ cung ứng.

Với quy định về hạn mức khuyến mại và mức giảm giá tối đa, Ủy ban đề nghị xác định rõ nguyên tắc, tiêu chí và giới hạn điều chỉnh để bảo đảm tính ổn định, minh bạch. Quy định cũng cần phù hợp với giao dịch trên nền tảng số, nơi nhiều hình thức ưu đãi có thể được áp dụng đồng thời, đồng thời phân định với hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường hoặc cạnh tranh không lành mạnh.

Đáng chú ý, đề xuất bãi bỏ các quy định về hợp đồng và toàn bộ Chương VII về chế tài của Luật Thương mại được đánh giá là thay đổi lớn về mặt chế định, không đơn thuần là loại bỏ những quy định trùng lặp. Cơ quan thẩm tra đề nghị có bảng đối chiếu giữa quy định bị bãi bỏ và quy định thay thế, đánh giá đầy đủ tác động, nghiên cứu giữ lại những quy định đặc thù cần thiết và hoàn thiện điều khoản chuyển tiếp đối với hợp đồng, tranh chấp, thời hiệu. Có ý kiến đề nghị giữ lại các quy định này để tiếp tục rà soát tổng thể trong đợt sửa đổi toàn diện Luật Thương mại vào năm 2028.

Với Luật Cạnh tranh, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện các tiêu chí xác định thị trường liên quan, thị phần, sức mạnh thị trường đáng kể và nhóm doanh nghiệp có liên quan, phù hợp với đặc điểm của nền kinh tế số. Các quy định về hành vi bị cấm cần bao quát cả thị trường truyền thống, thị trường đa diện và nền tảng số, nhưng tránh can thiệp quá sâu vào quyền tự do kinh doanh. Việc đánh giá hành vi cần gắn với hậu quả hoặc khả năng gây thiệt hại đáng kể, bảo đảm cơ sở pháp lý rõ ràng cho quá trình xử lý.

Đối với Luật Quản lý ngoại thương, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ thẩm quyền thành lập hoặc công nhận khu hải quan riêng; cơ chế kiểm soát chất lượng đối với hàng hóa cấm xuất khẩu, nhập khẩu được đưa trở lại Việt Nam và khả năng tiêu thụ trong nước. Việc phân quyền cấp giấy phép cho UBND cấp tỉnh cũng cần được đánh giá kỹ về nguồn lực, năng lực chuyên môn, đồng thời duy trì vai trò hướng dẫn, kiểm tra của cơ quan Trung ương.

Riêng Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các quy định về thu thập, sử dụng dữ liệu cần thống nhất với pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, làm rõ quyền rút lại sự đồng ý, việc xử lý dữ liệu của người chưa thành niên và người dễ bị tổn thương. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị phân định cụ thể thẩm quyền giữa cấp tỉnh, cấp xã trong tiếp nhận, chuyển hồ sơ và xử lý các vấn đề phát sinh trên nền tảng số.

Những kiến nghị này cho thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là giảm thủ tục, tăng phân quyền mà còn phải bảo đảm quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng và hiệu lực quản lý nhà nước. Việc tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng rõ trách nhiệm, đồng bộ quy định và hạn chế khoảng trống pháp lý sẽ là cơ sở để các chính sách cải cách đi vào thực tiễn, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và thúc đẩy phát triển kinh tế số.