Chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu và minh bạch dòng tiền

Ông Đặng Ngọc Minh, Phó Cục trưởng Cục Thuế cho biết, thời gian qua ngành thuế đã tham mưu Chính phủ, Quốc hội sửa đổi nhiều chính sách lớn, đặc biệt là Luật Quản lý thuế cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7 tới.

Tinh thần xuyên suốt là thúc đẩy chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Một trong những mục tiêu quan trọng là hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân, nhất là hộ kinh doanh, từng bước tham gia môi trường kinh doanh hiện đại và minh bạch hơn.

Theo ông Minh, cơ quan thuế hiện không còn quản lý theo cách thủ công như đi đếm khách, đếm doanh thu tại cửa hàng mà đang chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu.

Từ năm 2021 đến nay, dữ liệu hóa đơn điện tử đã hình thành kho dữ liệu lớn ghi nhận gần như toàn bộ giao dịch của nền kinh tế. Song song với đó là dữ liệu lịch sử tuân thủ thuế của người nộp thuế và hệ thống kết nối thông tin với ngân hàng, sàn thương mại điện tử, đơn vị trung gian thanh toán.

“Dữ liệu hóa đơn điện tử, dữ liệu tài khoản ngân hàng và dữ liệu kết nối với các cơ quan khác sẽ giúp hình thành môi trường kinh doanh công khai, minh bạch và bình đẳng hơn”, ông Minh nói.

Hiện ngành thuế đã nắm thông tin khoảng 250 triệu tài khoản ngân hàng, trong đó khoảng 200 triệu tài khoản cá nhân. Trong trường hợp phát hiện dấu hiệu rủi ro lớn, giao dịch bất thường hoặc nghi vấn trốn thuế, rửa tiền, ngân hàng sẽ phối hợp cung cấp thông tin theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, đại diện ngành thuế khẳng định, cơ quan thuế không giám sát mọi giao dịch cá nhân một cách máy móc. Ngành thuế hiện đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích dữ liệu, chỉ tập trung vào các trường hợp có rủi ro thực sự.

“Nếu một cá nhân có cả giao dịch kinh doanh và giao dịch sinh hoạt trong cùng tài khoản thì cơ quan thuế vẫn có thể phân tích, đối chiếu và xem xét trên cơ sở giải trình. Điều quan trọng nhất vẫn là minh bạch”, ông Minh cho hay.

“Hai sổ sách”, hợp đồng “hai giá” tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Tiến Trung, Trưởng ban Kiểm tra thuế, Cục Thuế cho rằng cần phân biệt rõ giữa kê khai sai sót thông thường và hành vi cố tình trốn thuế. Theo ông Trung, thực tế việc tồn tại “hai sổ sách” không phải là mới, nhưng bản chất vấn đề nằm ở mục đích sử dụng. Nhiều trường hợp trốn doanh thu bắt đầu ngay từ khâu đầu vào khi hàng hóa mua bán không có hóa đơn, chứng từ đầy đủ. Từ đó, phát sinh tình trạng kê khai thiếu doanh thu, lập sổ sách riêng để theo dõi giao dịch thực tế.

Trưởng ban Kiểm tra thuế nhấn mạnh, ranh giới giữa kê khai sai và hành vi trốn thuế là hoàn toàn khác nhau. Những trường hợp cố tình lập hai hệ thống sổ sách, ký hợp đồng “hai giá”, kê khai thấp hơn thực tế đều tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn cho cả bên bán lẫn bên mua.

Dẫn ví dụ về tình trạng ký hai hợp đồng mua bán bất động sản, ông Trung cho biết, nhiều trường hợp một hợp đồng ghi giá thấp để kê khai thuế và một hợp đồng theo giá thực tế giao dịch. Khi xảy ra tranh chấp, người mua sẽ chịu rủi ro lớn vì giá trị pháp lý chủ yếu căn cứ vào hợp đồng đã kê khai.

“Việc chấp nhận kê khai không đúng giá trị thực tế cũng có thể bị xem xét trách nhiệm liên quan đến hành vi trốn thuế”, ông Trung chỉ rõ.

Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam (VTCA) cho rằng, cần phân biệt rõ giữa kế toán quản trị nội bộ và hành vi lập hai hệ thống sổ sách để gian lận thuế.

Theo bà Cúc, trong một doanh nghiệp luôn tồn tại nhiều phân hệ kế toán với mục đích khác nhau. Kế toán tài chính được lập theo quy định pháp luật để báo cáo cho cơ quan quản lý nhà nước, trong đó có cơ quan thuế. Trong khi đó, kế toán quản trị phục vụ điều hành nội bộ, giúp doanh nghiệp theo dõi doanh thu, chi phí và hiệu quả kinh doanh thực tế.

Doanh nghiệp hoàn toàn có quyền thực hiện kế toán quản trị để xác định lãi lỗ thật của mình. Thực tế có nhiều khoản chi phí phát sinh nhưng không được tính là chi phí hợp lý khi kê khai thuế, nên doanh nghiệp vẫn cần theo dõi trong quản trị nội bộ.

Tuy nhiên, theo Luật Kế toán, điều bị nghiêm cấm là cố tình lập hai hệ thống báo cáo tài chính khác nhau nhằm gian lận. Một bộ dùng để khai với cơ quan thuế theo hướng giảm doanh thu, giảm nghĩa vụ thuế; bộ còn lại phản ánh số liệu thực để phục vụ nội bộ.

“Mọi hành vi ghi chép sai lệch nhằm che giấu doanh thu hoặc làm sai bản chất giao dịch đều thuộc nhóm hành vi trốn thuế bị pháp luật nghiêm cấm”, bà Cúc nhấn mạnh.

Hộ kinh doanh chịu áp lực phải thay đổi

Theo Chủ tịch VTCA, rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở tâm lý e ngại kê khai thuế và thói quen giấu doanh thu. Nhiều người vẫn cho rằng có thể che giấu được số thu thực tế, trong khi dữ liệu giao dịch hiện nay đều để lại dấu vết và có thể bị cơ quan quản lý đối chiếu.

Điều quan trọng nhất là phải tạo được niềm tin để người kinh doanh yên tâm kê khai, tránh tâm lý sợ bị truy thu hay xử lý thiếu hợp lý. Nếu được giải thích đầy đủ và vận động đúng cách, nhiều người nộp thuế sẽ sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ thuế.

Quá trình minh bạch hóa hiện vẫn gặp không ít khó khăn, đặc biệt ở nhóm hộ kinh doanh dịch vụ ăn uống. Với các cửa hàng đã sử dụng phần mềm quản lý, máy tính tiền hay giải pháp công nghệ, việc xuất hóa đơn điện tử diễn ra khá thuận lợi. Ngược lại, nhiều quán ăn, hộ kinh doanh nhỏ vẫn quen giao dịch tiền mặt, chưa có thói quen xuất hóa đơn kịp thời nên phát sinh nhiều vướng mắc.

Tuy nhiên, áp lực từ chính thị trường đang buộc các hộ kinh doanh phải thay đổi. Doanh nghiệp mua hàng nhưng không có hóa đơn sẽ gặp khó trong hạch toán chi phí đầu vào, từ đó ảnh hưởng đến hợp tác làm ăn.

“Nộp thuế là nghĩa vụ của mỗi cá nhân. Còn nếu tìm cách giấu thuế để làm giàu cho bản thân hay con cái thì đó là lựa chọn rất rủi ro, bởi với công nghệ quản lý hiện nay, vi phạm sớm muộn cũng bị phát hiện”, bà Cúc cảnh báo.

Ở góc độ quản lý, mục tiêu cuối cùng vẫn là xây dựng quy trình kê khai đơn giản, dễ thực hiện để hộ kinh doanh có thể chuyển sang quản lý sổ sách, hóa đơn và dòng tiền một cách thuận lợi, minh bạch hơn.

Cơ quan thuế cũng khẳng định sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn để người dân và doanh nghiệp hiểu, thực hiện đúng quy định. Tuy nhiên, với các hành vi cố tình trốn thuế, quan điểm xử lý vẫn là nghiêm minh.

“Cân bằng lợi ích không có nghĩa là dung hòa với hành vi trốn thuế. Kê khai sai là kê khai sai, trốn thuế là trốn thuế”, ông Nguyễn Tiến Trung nhấn mạnh.