Báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, hệ thống phòng thí nghiệm (PTN) hiện đa dạng, gồm các PTN thuộc khối đại học, viện nghiên cứu, chuyên ngành, địa phương và doanh nghiệp, nhưng còn phân tán, với cơ chế quản lý và năng lực hoạt động khác nhau.

Đáng chú ý, khoảng 78% thiết bị tại các PTN trọng điểm đã được sử dụng trên 10 năm. Việc đầu tư còn dàn trải, thiếu đồng bộ từ nghiên cứu, thử nghiệm đến đo kiểm và chứng nhận. Nhiều PTN hoạt động dưới công suất do thiếu kinh phí vận hành, chuyên gia hoặc chưa đạt chuẩn công nhận, trong khi nhu cầu đầu tư mới và nâng cấp lớn. Kinh phí vận hành thường xuyên từ ngân sách còn thấp.

Trong quản lý, quyền tự chủ và trách nhiệm chưa được phân định rõ; thiếu nhân lực kỹ thuật chuyên sâu, trong khi cơ chế giám sát còn thiên về thủ tục hơn hiệu quả thực tế.Việc chia sẻ, sử dụng chung thiết bị còn hạn chế do thiếu cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực tổng thể, cùng những rào cản về giá dịch vụ, quy trình đặt lịch và bảo mật thông tin.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết:“Trước đây, chúng ta chỉ tập trung cho việc là mua cái máy móc thiết bị, nhưng mà chưa quan tâm đến việc kinh phí cho vận hành thiết bị đấy, mua vật tư chạy thiết bị đấy và thậm chí là phần mềm, bản quyền phần mềm cho các hệ thống máy móc thiết bị ít được đầu tư. Các dự án thì chỉ mua một lần là xong, chứ không phải là điều kiện để cho máy móc đấy hoạt động cho cả vòng đời. Thứ hai nữa là chưa rạch ròi giữa nhân lực cho hoạt động của phòng thí nghiệm. Chúng ta có thể có các cử nhân, có các tiến sĩ ở trong phòng thí nghiệm, nhưng những cái người mà làm mẫu chuyên nghiệp ở trong phòng thí nghiệm thì chưa đề cập và chưa quan tâm”.

Đại diện Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ông Phan Tiến Dũng, Trưởng Ban Khoa học Công nghệ, cho biết sau hơn 15 năm vận hành, 4 PTN trọng điểm đang đối mặt với tình trạng thiết bị lạc hậu và thiếu kinh phí duy trì. Những nút thắt liên quan đến cơ chế tài chính, quản lý tài sản công, nhân lực; đặc biệt thiếu đội ngũ chuyên gia kỹ thuật vận hành chuyên nghiệp và cơ chế thu hút nhân lực trẻ có năng lực.

Đối với dùng chung, còn vướng mắc trong sử dụng tài sản chung, xây dựng giá, tính hao mòn và sửa chữa. Việc xây dựng giá dịch vụ đúng, đủ gặp khó khăn do liên quan đến tài sản công. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhận định, đầu tư hiện còn phân tán, chưa tập trung vào công nghệ và hạ tầng hiện có, cần đánh giá lại để xác định PTN nào cần đầu tư mới, PTN nào cần nâng cấp.

Ông Phan Tiến Dũng kiến nghị:“Tôi đề nghị khi chúng ta đầu tư và chúng ta đầu tư toàn vẹn trong vòng đời từ 5 đến 7 năm. Sau 5 năm đến 7 năm, chúng ta sẽ đánh giá phòng thí nghiệm nào hoạt động tốt, chúng ta sẽ đầu tư nâng cấp cho giai đoạn tiếp theo. Trong đó, nguồn thu từ dịch vụ nên để lại cho phòng thí nghiệm để duy trì bảo dưỡng và trả công nhân lực phục vụ cho phòng thí nghiệm. Thiết lập hệ thống phòng thí nghiệm mở, chúng ta sẽ xây dựng một nền tảng số thống nhất, tức là một cái cơ sở dữ liệu hệ thống thống nhất, công khai năng lực thiết bị, tiêu chuẩn kỹ thuật, công suất sử dụng và lịch đăng ký và giá dịch vụ.”

Theo ông Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, nút thắt lớn hiện nay không nằm ở việc thiếu các đề án, mà ở tốc độ triển khai thực tế còn chậm. Trong khoảng 5 năm gần đây, các trường đại học và viện nghiên cứu gần như không được đầu tư mới. 17 PTN trọng điểm được đầu tư cách đây 15–20 năm đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử nhưng chưa làm thủ tục đóng gói, phần lớn máy móc đã cũ và không còn khấu hao.

Về nhân lực vận hành, ông Bùi Thế Duy cho rằng:“Một mặt là trường đại học thì cũng rất muốn là Bộ Nội vụ, Bộ khoa học công nghệ phối hợp để giao thêm biên chế cho kỹ thuật viên. Nhưng mà với bối cảnh hiện nay đang cắt giảm biên chế thì cũng rất khó khăn. Thế thì chỉ có cách là là trong việc giao đề tài nghiên cứu và giao kinh phí thường xuyên gắn với phòng thí nghiệm thì có kinh phí vận hành. Và kinh phí vận hành thì tự các phòng thí nghiệm phải linh hoạt để để vận hành thôi, chứ hiện nay mà xin thêm biên chế thì cực kỳ khó khăn.”

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định, thực hiện Nghị quyết 57, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực phát triển đất nước. Tuy nhiên, thời gian qua đầu tư chưa tương xứng, cơ chế vận hành, tổ chức còn nhiều vướng mắc; việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu chưa đạt yêu cầu.

Phó Thủ tướng đề nghị các Bộ, ngành thẳng thắn nhìn nhận tồn tại, tháo gỡ vướng mắc để phát triển thị trường khoa học và công nghệ; đồng thời tổ chức hội nghị với doanh nghiệp, tăng kết nối giữa các nhà khoa học, viện, trường với doanh nghiệp.

Phó Thủ tướng yêu cầu thay đổi căn bản tư duy, cách tiếp cận trong đầu tư và quản lý PTN. Từ đầu tư đơn lẻ, phân tán, cần tập trung nguồn lực, hình thành các PTN quốc gia; trước mắt tập trung 8 PTN trọng điểm quốc gia, hướng tới đạt đẳng cấp khu vực, quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực chiến lược:“Thứ nhất là đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với các bộ ngành có liên quan, các địa phương khẩn trương rà soát, xây dựng cơ sở dữ liệu và lập bản đồ về năng lực của hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm trên phạm vi cả nước. Chúng ta phải tiếp tục là nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế tài chính theo toàn bộ cái vòng đời của thiết bị, trao quyền tự chủ gắn với trách nhiệm và hiệu quả đầu ra, xây dựng cái cơ chế mở để mà viện, trường, nhà khoa học, doanh nghiệp có thể tiếp cận, khai thác dùng chung hạ tầng nghiên cứu một cách thuận lợi, minh bạch và hiệu quả, thiết kế một cơ chế tài chính hết sức là cởi mở.”.

Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Bộ Tài chính rà soát các vướng mắc về đầu tư, mua sắm, bảo trì, vận hành, bảo đảm nguồn lực cho toàn bộ vòng đời thiết bị; kịp thời đề xuất tháo gỡ, trường hợp cần thiết trình ban hành nghị định, phấn đấu đề xuất sớm để ban hành trong tháng 12/2026.

Các Bộ, ngành nghiên cứu cơ chế tính giá dịch vụ trong vận hành; đề xuất mô hình quản trị, vận hành, quản lý và sử dụng nhân lực; tổ chức thí điểm chia sẻ, dùng chung PTN. Những vấn đề về trách nhiệm, quyền hạn và hướng dẫn đối với các đơn vị sự nghiệp cần được rà soát, tháo gỡ, qua đó khơi thông nguồn lực và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống PTN.