Các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột giữa Mỹ và Iran đang vấp phải một trong những trở ngại lớn nhất: yêu cầu của Tehran về việc được tiếp cận sớm hàng chục tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa. Đây là vấn đề nhạy cảm về chính trị đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, người từng chỉ trích gay gắt các thỏa thuận của chính quyền tiền nhiệm với Iran.

Nút thắt đàm phán

Sau nhiều tuần thương lượng thông qua các bên trung gian, Washington và Tehran vẫn chưa đạt được bước đột phá đáng kể. Hai bên liên tục trao đổi rồi bác bỏ các đề xuất của nhau, trong khi giao tranh lẻ tẻ vẫn tiếp diễn.

Đối với Iran, việc tiếp cận nguồn tài sản bị đóng băng do các lệnh trừng phạt của Mỹ là điều kiện then chốt cho bất kỳ thỏa thuận nào. Tehran được cho là muốn nhận khoảng 12 tỷ USD ngay lập tức và thêm 24 tỷ USD trong giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày sau khi đạt được thỏa thuận ban đầu.

Ông Mohsen Rezaei, cố vấn cấp cao của lãnh đạo tối cao Iran, nói với CNN rằng 24 tỷ USD “không phải là số tiền lớn đối với Mỹ nếu Washington thực sự muốn đạt được thỏa thuận”, đồng thời nhấn mạnh đây là tài sản thuộc về Iran chứ không phải của Mỹ.

Tuy nhiên, phía Mỹ cho biết Iran có thể được tiếp cận một phần tài sản trong tương lai, nhưng Washington không chấp nhận giải ngân trước cũng như không cam kết bất kỳ con số cụ thể nào. Mỹ cũng phản đối việc nới lỏng rộng rãi các lệnh trừng phạt, chẳng hạn cho phép Iran xuất khẩu dầu mà không bị hạn chế.

Ông Trump đối mặt nghịch lý chính trị

Yêu cầu của Iran đặt Tổng thống Donald Trump vào tình thế khó xử. Năm 2016, khi còn là ứng cử viên tổng thống, ông Trump từng chỉ trích mạnh mẽ thỏa thuận hạt nhân do chính quyền Tổng thống Barack Obama ký với Iran. Ông đặc biệt lên án việc Washington chuyển 1,7 tỷ USD cho Tehran, trong đó có 400 triệu USD tiền mặt được vận chuyển tới Iran ngay sau khi thỏa thuận có hiệu lực.

Trong cuộc tranh luận với đối thủ Hillary Clinton khi đó, ông Trump gọi đây là “một trong những thỏa thuận tồi tệ nhất trong lịch sử đàm phán” và cho rằng khoản tiền này đã giúp Iran trở nên mạnh hơn.

Sau khi trở thành tổng thống, ông Trump tiếp tục theo đuổi lập trường cứng rắn với Tehran. Năm 2018, ông quyết định rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015, cho rằng văn kiện này tạo điều kiện để Iran gia tăng nguồn lực tài chính nhưng không giải quyết triệt để các vấn đề mà Washington quan ngại, bao gồm chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và sự hậu thuẫn của Tehran đối với các lực lượng vũ trang đồng minh trong khu vực.

Vì vậy, bất kỳ quyết định nào nhằm giải phóng tài sản cho Iran hiện nay đều có nguy cơ khiến ông Trump đối mặt với những chỉ trích tương tự từ phe Cộng hòa và các lực lượng phản đối Tehran.

Tranh cãi về tài sản bị phong tỏa phản ánh mức độ thiếu lòng tin sâu sắc giữa hai bên. Iran cho rằng Mỹ từng không thực hiện đầy đủ các cam kết tài chính trong quá khứ và đơn phương rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015. Vì thế, Tehran muốn nhận được những lợi ích kinh tế cụ thể ngay từ giai đoạn đầu để bảo đảm Washington không thay đổi lập trường sau này.

Ông Ali Vaez, cố vấn cấp cao của tổ chức nghiên cứu International Crisis Group, nhận định: “Trong tính toán của Iran, việc giải phóng tài sản không phải là ‘phần thưởng bổ sung’ mà là khoản đặt cọc cần thiết để chứng minh ngoại giao đáng để chấp nhận rủi ro chính trị. Đây là vấn đề mà Iran có khả năng sẽ đàm phán quyết liệt nhất vì liên quan trực tiếp tới lòng tin, tính có đi có lại và uy tín trong nước của chính quyền Tehran”.

Iran đang có bao nhiêu tài sản bị phong tỏa?

Các chuyên gia ước tính Iran hiện có khoảng 100 tỷ USD tài sản bị đóng băng hoặc không thể tiếp cận do các biện pháp trừng phạt của Mỹ. Phần lớn số tiền này nằm ở nước ngoài, đặc biệt là tại Trung Quốc, dưới dạng doanh thu từ xuất khẩu dầu tích lũy qua nhiều năm. Do hệ thống ngân hàng Iran bị trừng phạt, các khoản tiền này khó có thể được chuyển về nước mà không khiến các tổ chức tài chính liên quan đối mặt với nguy cơ bị Mỹ xử phạt.

Ngoài ra còn có các khoản tài sản với mục đích sử dụng hạn chế. Khoảng 6 tỷ USD doanh thu dầu mỏ của Iran được chuyển sang Qatar năm 2023 để phục vụ mua hàng hóa nhân đạo như lương thực và thuốc men. Khoảng 1 tỷ USD khác đang được giữ tại Oman. Iran cũng được cho là có khoảng 15 tỷ USD tại các ngân hàng Iraq từ hoạt động xuất khẩu điện và khí đốt sang nước láng giềng này.

Mặc dù việc giải phóng toàn bộ số tiền trên sẽ hỗ trợ đáng kể cho nền kinh tế Iran, các chuyên gia cho rằng lợi ích từ việc dỡ bỏ rộng rãi các lệnh trừng phạt vẫn lớn hơn nhiều, bởi điều đó sẽ giúp Iran tăng xuất khẩu, thu hút đầu tư và tiếp cận công nghệ.

Dữ liệu của Ngân hàng Thế giới cho thấy kim ngạch xuất khẩu của Iran hiện vẫn thấp hơn khoảng một phần ba so với mức đỉnh năm 2011.

Những phương án đang được cân nhắc

Trong bối cảnh tranh cãi về tài sản bị phong tỏa tiếp tục là điểm nghẽn của đàm phán, giới chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách đang xem xét một số phương án nhằm phá vỡ thế bế tắc.

Theo ông Richard Nephew, cựu quan chức phụ trách chính sách trừng phạt của Bộ Ngoại giao Mỹ, lựa chọn khả thi nhất là Washington cho phép Iran sử dụng một phần tài sản bị phong tỏa cho mục đích nhân đạo. Mỹ có thể âm thầm nới lỏng các hạn chế đối với những khoản tiền đang được giữ tại Qatar, Oman và Iraq. Đây là các khoản tiền tương đối nhỏ, dễ kiểm soát và ít gây tranh cãi hơn. Tuy nhiên, phương án này vẫn đòi hỏi Washington phải bảo đảm với các ngân hàng liên quan rằng họ sẽ không bị áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp.

Một lựa chọn khác là cấp miễn trừ trừng phạt đối với lượng dầu Iran xuất khẩu sang Trung Quốc. Động thái này không chỉ giúp Tehran tiếp cận nguồn tiền đang bị đóng băng tại Trung Quốc mà còn cho phép nước này bán dầu hợp pháp trở lại, đồng thời góp phần duy trì nguồn cung cho thị trường năng lượng toàn cầu. Truyền thông Iran cho biết Tehran đang thúc đẩy mạnh phương án này, song đây sẽ là nhượng bộ dễ gây tranh cãi về mặt chính trị đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Dù vậy, các tín hiệu từ Washington cho thấy khả năng Iran sớm nhận được những nhượng bộ tài chính vẫn khá hạn chế. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định Tehran sẽ không nhận được bất kỳ sự nới lỏng trừng phạt hay giải phóng tài sản nào nếu chưa có những bước đi cụ thể nhằm hạn chế chương trình hạt nhân và bàn giao kho uranium đã làm giàu. Khi được hỏi liệu Iran có thể nhận được lợi ích kinh tế chỉ bằng việc bảo đảm hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz trong giai đoạn đầu của một thỏa thuận sơ bộ hay không, ông Rubio trả lời: “Không, vấn đề đó chưa từng được thảo luận”.

Thậm chí, một số động thái gần đây còn cho thấy Washington đang tính đến những hướng đi hoàn toàn khác đối với nguồn tài sản của Iran. Theo Reuters, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã chỉ đạo đánh giá mức độ thiệt hại mà các đồng minh vùng Vịnh của Washington phải hứng chịu từ các hoạt động quân sự của Iran. Trên cơ sở đó, chính quyền Mỹ được cho là đang xem xét khả năng sử dụng một phần tài sản của Tehran để hỗ trợ các nước trong khu vực khắc phục hậu quả xung đột.

Thông tin này xuất hiện chỉ một ngày sau khi ông Mohsen Rezaei, cố vấn cấp cao của lãnh đạo tối cao Iran, tuyên bố việc đạt được thỏa thuận hòa bình phụ thuộc vào việc Mỹ giải phóng khoảng 24 tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa. Các nguồn tin không nêu rõ loại tài sản nào đang được Washington xem xét, song theo Reuters, phạm vi đánh giá có thể không chỉ giới hạn ở các khoản tiền bị đóng băng theo lệnh trừng phạt.

Giới quan sát cho rằng nếu Mỹ thực sự theo đuổi phương án sử dụng tài sản của Iran để hỗ trợ các đồng minh vùng Vịnh, đây có thể trở thành một trở ngại mới đối với tiến trình đàm phán. Động thái này không chỉ đi ngược yêu cầu cốt lõi của Tehran về việc được tiếp cận nguồn tiền bị phong tỏa, mà còn có nguy cơ làm gia tăng sự thiếu tin cậy vốn đã kéo dài nhiều năm giữa hai nước.