Giải Nobel Y sinh2026 đã vinh danh các nhà khoa học đến từ các cơ sở nghiên cứu ở Mỹ và Đức, theo công bố từ Ban tổ chức giải này hôm 5/10. Công trình của họ liên quan đến kỹ thuật quang di truyền, giúp nghiên cứu sâu về não bộ và các tế bào thần kinh.

Việc tìm hiểu cách não bộ hình thành ký ức, cảm xúc và hành vi từ lâu đã là ước mơ của các nhà nghiên cứu. Các nhà khoa học Karl Deisseroth (Mỹ), Peter Hegemann và Georg Nagel (Đức) đã được trao Giải Nobel Y sinh năm 2026 nhờ những khám phá dẫn đến sự ra đời của kỹ thuật quang di truyền (optogenetics) - phương pháp cho phép “bật hoặc tắt” hoạt động của từng tế bào thần kinh riêng lẻ trong não bộ của sinh vật sống. Theo đó, tảo hướng sáng mang lại cho chúng ta “công tắc điều khiển tế bào thần kinh”. Hiện nay, phương pháp này đang được ứng dụng tại các phòng thí nghiệm trên toàn thế giới để giải mã những bí ẩn của não bộ.

Peter Hegemann và Georg Nagel đã phát hiện ra một loại protein đặc biệt có tên là channelrhodopsin ở một loài tảo đơn bào. Karl Deisseroth sau đó đã biến đổi loại protein này thành một công tắc điều khiển tế bào thần kinh bằng ánh sáng. Các nhà khoa học đoạt giải này đã đặt nền móng cho một kỷ nguyên mới trong lĩnh vực khoa học thần kinh.

Cơ chế não bộ điều khiển cảm xúc, hành vi và các chức năng cơ thể từ lâu vẫn là một bí ẩn. Vào thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu bắt đầu tìm hiểu xem những vùng não nào chi phối những chức năng gì, nhưng các phương pháp thời bấy giờ không cho phép họ chứng minh được mối quan hệ nhân quả. Hình ảnh về não bộ mà họ xây dựng được giống như một bản đồ phác thảo, chứa đầy những dấu hỏi và những điều chưa biết. Giờ đây, mọi thứ đang thay đổi.

“Quang di truyền học mở ra cơ hội lập bản đồ não bộ theo cách mà trước đây chúng ta chỉ dám mơ ước”, Per Svenningsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel về Y sinh, cho biết.

Phương pháp điều khiển tín hiệu thần kinh bằng ánh sáng này hiện được gọi là quang di truyền học (optogenetics) và đã nhanh chóng tạo ra tầm ảnh hưởng trên toàn cầu.

Nhờ quang di truyền học, các nhà nghiên cứu đã có thể làm sáng tỏ những mạch thần kinh chi phối các ký ức, cảm xúc và hành vi cụ thể có liên quan đến các rối loạn thần kinh và tâm thần. Trong y học lâm sàng, các nhà nghiên cứu đang ứng dụng phương pháp này nhằm nỗ lực khôi phục thị lực cho những người bị khiếm thị.

Quang di truyền học đã thay đổi hoàn toàn hiểu biết của chúng ta về bộ não. Mỗi ngày trôi qua lại mang đến những khám phá mới, góp phần giải mã một trong những bí ẩn lớn nhất của nhân loại: cách thức hoạt động của bộ não kỳ diệu.

Hội đồng Nobel cho biết Deisseroth làm việc tại Đại học Stanford ở California (Mỹ), trong khi Hegemann làm việc tại Đại học Humboldt ở Berlin và Nagel tại Đại học Würzburg (Đức).

Giải thưởng đã được công bố tại Viện Karolinska ở Stockholm, mở màn cho tuần lễ Nobel.Tiền thưởng năm nay là 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD).

Năm ngoái (2025), giải thưởng Y sinh đã được trao cho ba nhà khoa học nghiên cứu về hệ miễn dịch.

Năm nay, tiếp nối giải Nobel Y sinh là giải Vật lý vào ngày 6/10, Hóa học vào 7/10 và Văn học vào 8/10. Sau khi giải Nobel Hòa bình được trao vào 9/10, giải Nobel Kinh tế sẽ được công bố vào ngày 12/10.