Hơn 3 vạn công nhân năm 1936 tại vùng mỏ Quảng Ninhđã làm nên một cuộc đấu tranh có quy mô lớn, buộc giới chủ phải nhượng bộ nhiều yêu sách. Từ phong trào ấy, tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” trở thành một giá trị tiêu biểu, làm nên bản sắc của người thợ mỏ Quảng Ninh.

Gần một thế kỷ đã trôi qua nhưng không khí hào hùng của cuộc đấu tranh lịch sử vẫn được lưu giữ trong những lời kể, những trang ghi chép và cả những tác phẩm nghệ thuật. Có những người dành nhiều năm đi tìm nhân chứng, có người tìm đến những câu chuyện cũ để tái hiện trên sân khấu hay các tác phẩm thơ ca... Họ đang góp phần giữ lại ký ức về một thế hệ đã làm nên truyền thống Vùng mỏ.

Lần tìm ký ức từ những nhân chứng lịch sử

Ông Hoàng Tuấn Dương, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Đảng ủy Than Quảng Ninh, năm nay 85 tuổi. Mắt đã mờ, chân đã yếu nhưng khi nhắc đến cuộc tổng bãi công của công nhân mỏ tháng 11/1936, ký ức trong ông lại trở về với những chuyến đi, những cuộc gặp với những chứng nhân đã góp phần làm nên một trang sử đặc biệt của vùng than Quảng Ninh. Nhiều năm công tác, ông có cơ hội tiếp xúc với những người từng sống, từng làm việc và trực tiếp tham gia sự kiện lịch sử này. Tuy nhiên, phải đến khi nghỉ hưu năm 2001, ông mới có thể dành trọn thời gian cho hành trình tìm kiếm nhân chứng từ Cẩm Phả, Hòn Gai đến Đông Triều…

Hành trình ấy được ông ghi lại trong cuốn sách ký "Đi tìm nhân chứng năm 36". Từ cuộc gặp đầu tiên với cụ Phạm Ngọc Hóa -từng là Chủ tịch MTTQ Việt Nam tỉnh Quảng Ninh, là công nhân cơ khí, từng trực tiếp tham gia cuộc Tổng bãi công năm 1936, những manh mối mới lần lượt mở ra, đưa ông đến với các nhân chứng khác. Qua từng cuộc gặp, câu chuyện lịch sử được bồi đắp để ông tìm gặp và ghi lại được lời kể của 47 người từng tham gia cuộc Tổng bãi công của công nhân mỏ năm 1936. Điều ông muốn tìm kiếm không chỉ là diễn biến của một sự kiện lịch sử, mà còn là điều gì đã khiến những người thợ mỏ, phần lớn còn rất trẻ, có thể đứng lên đấu tranh và kiên trì đến cùng trước sự đe doạ đàn áp của giới chủ mỏ người Pháp.

"47 cụ, tôi gặp đều hỏi về tinh thần quật khởi ngày ấy như thế nào? Các cụ tham gia lúc ấy còn thanh niên, chỉ 14-16 tuổi, tham gia tuần hành, đấu tranh. Tinh thần đấu tranh ấy được phát động với công nhân mình nổi lên làm nòng cốt, mỗi người một túi đá dăm đường tàu. Nó đánh mình thì cứ thế mà ném, mà không đánh thì thôi. Phong trào đấu tranh năm 1936 là ngọn lửa, hun đúc cho công nhân mạnh mẽ lên, quyết tâm hơn và vì đồng đội hơn”, ông Hoàng Tuấn Dương nói.

Thời gian qua đi với nhiều biến thiên của lịch sử, những điều ông Hoàng Tuấn Dương cóp nhặt được đôi khi chỉ là những chi tiết nhỏ về vùng Mỏ năm 1936 với những đoàn công nhân kéo đi đấu tranh, hay khoảnh khắc đối diện với sự đàn áp của chủ mỏ mà không lùi bước. Nhưng chính những chi tiết nhỏ nhưng chân thực ấy đã làm nên giá trị của tư liệu lịch sử, làm rõ hơn tinh thần quật khởi "kỷ luật và đồng tâm".

Từ ký ức đến sức sống của truyền thống vùng mỏ Quảng Ninh

Nếu ông Dương tìm lại lịch sử qua lời kể của những người trong cuộc, thì đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Chính lại tìm cách đưa những ký ức ấy đến với công chúng bằng ngôn ngữ sân khấu. Gắn bó nhiều năm với nghệ thuật Quảng Ninh, đặc biệt là những tác phẩm sử thi về vùng Mỏ, đạo diễn Lê Chính đã dành nhiều thời gian gặp gỡ nhân chứng, tìm hiểu những tư liệu về cuộc Tổng bãi công năm 1936. Bởi với người làm nghệ thuật, muốn tái hiện được khí thế của một sự kiện không thể chỉ biết sự kiện đã diễn ra khi nào, ở đâu, mà phải hiểu được những con người đã chuẩn bị, tổ chức và cùng nhau hành động như thế nào.

“Vào đêm ngày 12/11/1936 thì toàn bộ truyền đơn và được dán bằng áp phích rất nhỏ thôi đã dán đầy tất cả trong lán thợ và trong hầm mỏ và dán trực tiếp đến các cửa của gia đình, ngay cả gia đình của các quan chức làm việc cho chủ mỏ người Pháp. Đến sáng, không ai đi làm. Họ ngỡ ngàng. Tất cả chủ mỏ, cảnh sát và lực lượng quân đội của thực dân Pháp đều bị bất ngờ hết. Nghị lực và quyết tâm của toàn bộ những người làm thợ mỏ là chấp nhận chết. Và chủ mỏ đã bỏ đói công nhân hơn 1 tháng trời. Nhưng thợ mỏ chấp nhận chết hết cả gia đình dứt khoát không nhượng bộ, dứt khoát phải đòi tăng lương giảm giờ làm, dù có chết hết cũng phải làm được việc đấy”, Đạo diễn, NSUT Lê Chính cho biết thêm.

Những năm 1930 -1939, những cuộc đấu tranh của công nhân vùng Mỏ phản đối giới chủ người Pháp liên tục nổ ra nhưng chủ yếu là quy mô nhỏ lẻ, cục bộ. Tới ngày 12/11/1936, cuộc tổng đình công của hơn 30.000 thợ mỏ với khẩu hiệu "Kỷ luật và đồng tâm - Chúng ta nhất định thắng" đã bùng phát. Đây là một trong những cuộc đình công lớn nhất Đông Dương thời kỳ đó, buộc giới chủ người Pháp phải nhượng bộ một phần yêu sách. Kết quả này cũng khẳng định sức mạnh tổ chức và tinh thần đoàn kết của giai cấp công nhân dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Nhà văn Vũ Thảo Ngọc, người trưởng thành từ công nhân vùng mỏ, đã dành nhiều tâm huyết tìm hiểu, kết nối những ký ức về cuộc Tổng bãi công năm 1936 qua những áng văn chương. Với chị, một câu chuyện riêng, một lời kể ngắn ngủi của một người thợ năm 1936 mà chị đã gặp cũng có thể mở ra cả một không gian lịch sử làm nên chiều sâu của "kỷ luật và đồng tâm". “Chúng tôi đến gặp gỡ cụ Doãn ở phố Long Tiên của thành phố Hạ Long trước đây. Cụ vui lắm, cụ kể chuyện, ngày xưa tao làm nho, tức là một phần rất mỏng thôi nhưng một giọt nước mà nhìn biển cả và từ cụ Doãn là chúng tôi có thể mường tượng ra những năm tháng 1936, cái khí thế của người thợ mỏ ngày ấy như thế nào. Cộng với rất nhiều nguồn tư liệu khác mà tôi tiếp cận được thì tôi có cơ hội để tôi tái tạo lại một phần bức tranh rất kiên cường của những người thợ mỏ tay không tấc sắt mà thắng được một thế lực quá khủng khiếp thời bấy giờ”, nhà văn Vũ Thảo Ngọc chia sẻ.

Trải qua gần 1 thế kỷ, dù rất nhiều người tham gia vào cuộc tổng đình công năm ấy không còn, nhưng từng mảnh ký ức được ghi lại đã hoà với các nguồn tư liệu khác và trở thành di sản quý báu của các thế hệ thợ mỏ hôm nay. Những người chép sử ngành Than - mỗi người bằng một cách riêng, đã góp phần giữ lại tiếng nói của những con người làm nên lịch sử. Qua những ký ức ấy, “Kỷ luật và Đồng tâm” hiện lên không chỉ như một khẩu hiệu của cuộc đấu tranh năm 1936, mà là sự kết tinh của tinh thần tổ chức, ý chí kiên định, tình đồng đội và sức mạnh tập thể.