"Phòng của bọn em không có điều hòa nên cứ 1-2 tiếng lại phải ra tưới nước lên mái. Được lúc mát rồi lại nóng, lại tỉnh ngủ, lại đi tưới tiếp. Bắt buộc chị ạ, chứ chẳng ai muốn thế. Phòng bí lắm, con thì hay ốm, nhiều khi tiền thuốc còn tốn hơn tiền ăn uống. Ngày nắng thì như lò than, mưa thì ngập. Như đợt mưa vừa rồi, tủ lạnh, bếp, thùng gạo đều phải kê lên cao", chia sẻ của một người dân thuê trọ.

Những câu chuyện ấy không diễn ra ở một vùng đặc biệt khó khăn, mà ngay trong các khu trọ tự phát quanh khu công nghiệp, khu chế xuất - nơi hàng triệu công nhân đang sinh sống sau mỗi ca làm việc.

Hơn 10 năm rời quê lên Hà Nội làm việc, vợ chồng anh Nam, quê Yên Bái, vẫn chưa dám nghĩ tới chuyện có một căn nhà cho riêng mình. Với tổng thu nhập hơn 20 triệu đồng mỗi tháng, gia đình 3 người vẫn sống trong căn phòng trọ chưa đầy 20 mét vuông. Với anh, bài toán trước mắt vẫn là tiền ăn, tiền học, tiền thuê nhà và các khoản chi tiêu hằng tháng. Còn chuyện mua nhà, dù là nhà ở xã hội, vẫn còn quá xa.

"Bọn em nông thôn phải lo rất nhiều thứ, vừa lo gia đình, con cái, xuống đây thì nhà ở nữa thì tất cả chi tiêu cuộc sống hàng ngày mức lương thu nhập của bọn em hạn hẹp, không có tích lũy. Không đáp ứng được chính sách của nhà nước thì bọn em tay cũng không với được", anh Nam chia sẻ.

Không riêng anh Nam, nhiều lao động nhập cư cũng từng nghĩ đến nhà ở xã hội như một lối ra khỏi cảnh thuê trọ. Nhưng khi bắt đầu tính tiền, hy vọng ấy lại nhanh chóng khép lại.

Chị Thu - công nhân một xưởng thủy tinh tại Khu công nghiệp Bắc Thăng Long, từng chuẩn bị hồ sơ mua nhà ở xã hội sau gần 15 năm ở trọ. Nhưng chỉ riêng khoản tiền ban đầu đã lên tới hàng trăm triệu đồng; nếu vay thêm, tiền trả góp mỗi tháng gần bằng một nửa thu nhập gia đình. Sau nhiều đêm tính toán, chị đành rút lui.

"Mình thì cũng đã từng nghĩ đến việccố gắng mua một căn nhà ở xã hội nhưng mà mới chỉ nghĩ một chút rồi vội vàng gạt ra khỏi đầu ngay. Bởi vì đơn giản cái việc làm hồ sơcũng đã rất là phức tạp. Mà cứ cho làsẽ bốc được thì quan trọng là mức thu nhập trung bình của mình thì cũng không đủ để mua nhà, mà cũng không dám vay thêm bởi vì cái mức giá nhà nó vẫn còn quá cao, cái mức vay nó rất là cao so với mức thu nhập hiện tại của mình", chị Thu nói.

Câu chuyện của anh Nam hay chị Thu không phải cá biệt. Cả nước hiện có hơn 430 khu công nghiệp, khu chế xuất với khoảng 4,1 triệu lao động đang làm việc. Tuy nhiên, bài toán chỗ ở cho công nhân vẫn chưa có lời giải căn cơ, khi phần lớn lao động phải thuê trọ bên ngoài.

Không chỉ công nhân, nhiều cán bộ, công chức, viên chức trẻ tại các đô thị lớn cũng đang đứng trước khoảng cách ngày càng xa giữa nhu cầu có chỗ ở ổn định và khả năng sở hữu nhà.

"Mức thu nhập mỗi tháng khoảng 12 đến 15 triệu. Nhà đi thuê mỗi tháng thì tiền nhà rơi vào khoảng 5 đến 6 triệu, trừ chi phí sinh hoạt đi thì còn khoảng 1 đến 2 triệu để tiết kiệm. Mình không dám nghĩ đến việc mua nhà", một công nhân cho hay.

Nhà ở xã hội - những tưởng là con đường gần hơn với giấc mơ an cư của công nhân, người lao động, người thu nhập thấp. Nhưng khi bước vào thực tế, con đường ấy lại quá xa. Xa không chỉ bởi tiền tích lũy không đủ, khoản vay quá sức, hồ sơ xét duyệt không dễ dàng, mà còn bởi quanh một số dự án luôn xuất hiện những “lối đi riêng” dành cho người có tiền chênh, có môi giới dẫn đường.

Trong vai người có nhu cầu mua nhà ở xã hội, phóng viên chỉ mất vài phút liên hệ đã được giới thiệu các “gói hỗ trợ” với mức phí từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng:

"Bọn em có suất ngoại giao không?- Suất ngoại giao thì em không bán, nhưng em cũng có 1 số đầu mối nhưng giá hơi cao. Tầm này gần đến lúc tiếp nhận hồ sơ rồi nên giá cao lắm. - Nhưng nó chênh bao nhiêu? - Chênh từ 1,3 – 1,5 tỷ chị ạ. - Tức là ngoài giá tiền nhà thì cộng thêm 1,3-1,5 tỷ? - Đúng rồi. - Thế thì cao quá. Thế có dự án khác nào giá mềm hơn không em? - Ngoại giao thì em đang có ở bên Kim Chung (Đông Anh), có suất ngoại giao tầm 500 triệu chị ạ. Nếu chị quan tâm thì làm việc trực tiếp với bên em”.

Trước thực tế này, vấn đề không chỉ là xây thêm bao nhiêu căn nhà để bán, mà là phải thay đổi cách tiếp cận: Nhà ở phải đến đúng người cần, với chi phí phù hợp khả năng chi trả.

Tại buổi làm việc ngày 19/5 về triển khai Chỉ thị 34 của Ban Bí thư và định hướng phát triển nhà ở thời gian tới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu đổi mới tư duy phát triển nhà ở. Bên cạnh nhà để bán, cần ưu tiên nhà ở cho thuê, nhất là tại các đô thị lớn, khu công nghiệp, khu kinh tế và các vùng động lực. Bởi với nhiều người lao động, an cư không nhất thiết phải bắt đầu bằng sở hữu, mà bằng một chỗ ở ổn định, an toàn và phù hợp với thu nhập. Ông Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội nêu quan điểm: "Nếu có chính sách nhà ở phù hợp, mà ở đây điển hình là cho thuê thì nó là một công cụ của các chính quyền địa phương để thu hút nguồn nhân lực về địa phương mình phục vụ cho quá trình phát triển. Đấy là một động lực tạo ra sự năng động, sáng tạo cho mỗi một địa phương để cạnh tranh nhau. Khi mà người ta ở nhà thuê thì việc dịch chuyển thị trường lao động nó rất dễ dàng".

Nếu phần lớn người lao động vẫn phải mất hàng chục năm tích lũy mới có thể nghĩ đến chuyện mua nhà, thì một chỗ ở cho thuê ổn định, giá phù hợp có lẽ là nhu cầu cấp thiết hơn cả. Nhưng vì sao nhu cầu rất lớn, còn nguồn cung nhà ở cho thuê lại vẫn nhỏ giọt? Nội dung này sẽ được đề cập trong bài tiếp theo: "Nhà ở cho thuê: Nhu cầu lớn, nguồn cung nhỏ, chính sách chưa thông".