Đây là nhận định của Tiến sĩ sử học (TS) Phạm Minh Thế, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khi trao đổivới phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam về nhà cách mạng Hồ Tùng Mậu.

PV: Trên cương vị Chính ủy Liên khu IV, kiêm Chính ủy của Trường Quân chính ở Nhượng Bạn (tháng 10/1945 - 11/1946), đồng chí Hồ Tùng Mậu đã đào tạo hàng trăm cán bộ cho lực lượng Vệ quốc đoàn Quân khu IV và các đoàn quân Nam tiến. Việc này đã tác động như thế nào đến sự phát triển của lực lượng cách mạng và quân đội trong thời kỳ kháng chiến, thưa Tiến sĩ?

TS Phạm Minh Thế: Liên khu IV lúc đó chiếm giữ một địa bàn xung yếu bao gồm 6 tỉnh Bắc Trung bộ: Thanh - Nghệ - Tĩnh - Bình - Trị - Thiên. Địa bàn khu “cán xoong” này như một hành lang hẹp nối miền Bắc với miền Nam, tựa vào dãy Trường Sơn, “chung lưng” với nước bạn Lào cùng kháng chiến. Đây là địa bàn xung yếu, chia cắt địch giữa Bắc và Trung bộ, là hậu phương quan trọng của ta, được ví như một Việt Bắc thứ hai.

Việc đồng chí Hồ Tùng Mậu đào tạo hàng trăm cán bộ chỉ huy và chính ủy viên cấp đại đội, tiểu đoàn cho lực lượng Vệ quốc đoàn Quân khu IV và các đoàn quân Nam tiến đã tạo cơ sở nguồn lực quan trọng để từ sau ngày toàn quốc kháng chiến, nhiều địa phương bị địch chiếm nhưng vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh của Liên khu IV vẫn là vùng tự do, là hậu phương của kháng chiến mặc dù phải thường xuyên sẵn sàng đối phó với những âm mưu tấn công của địch.

Bên cạnh công việc chủ yếu là chuẩn bị cho lực lượng vũ trang sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu thắng lợi, những công việc chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội trên địa bàn Liên khu IV được đồng chí Hồ Tùng Mậu chú ý đôn đốc thực hiện để xây dựng, củng cố lực lượng mọi mặt phục vụ cuộc kháng chiến của toàn dân, toàn quốc. Và Liên khu IV được xây dựng từng bước theo hướng vươn lên đủ sức để thay thế bộ đội chủ lực bảo vệ địa phương. Các thôn xóm đều được xây dựng thành làng chiến đấu. Nhân dân tự rào làng và tổ chức canh gác, đào hào, đắp lũy sẵn sàng đánh địch. Mỗi làng trở thành một pháo đài kiên cố, ý thức cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu được đẩy lên rất cao.

Đây là những điều kiện nền móng để từ đó, Liên khu IV đã trở thành hậu phương chính của cả nước trong cuộc kháng chiến chống Pháp, hậu phương lớn, trực tiếp, chủ yếu, của chiến dịch Điện Biên Phủ. Thắng lợi của chiến dịch Điện Biên Phủ có thể nói là có công lớn của Liên khu IV đã được tạo lập từ khi đồng chí Hồ Tùng Mậu làm Chính ủy.

PV: Theo Tiến sĩ, những nguyên tắc nổi bật trong công tác cán bộ mà Hồ Tùng Mậu luôn đề cao là gì?

TS Phạm Minh Thế: Có thể nói, để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến thì việc đào tạo đội ngũ cán bộ quân sự là một việc quan trọng được khẩn trương tiến hành từ những ngày đầu trứng nước của chính quyền cách mạng.

Ở cả 6 tỉnh của Liên khu IV đã có trường đào tạo tiểu đội trưởng. Trên cương vị là Chính ủy, trực tiếp phụ tách Trường Quân chính của Xứ ủy Trung bộ, khai giảng khóa đầu tiên ngày 15/11/1945 tại Đại Nội (Huế), đồng chí Hồ Tùng Mậu chủ trương nâng mức đào tạo tiểu đội trưởng mỗi khóa lên một tháng, nội dung gồm cả quân sự, chính trị và hậu cần, đồng thời mở thêm lớp đào tạo trung đội trưởng. Và sau hai tháng học tập, các học viên được tổ chức đi dã ngoại một tuần trước khi trở về công tác tại các tỉnh.

Dựa trên kinh nghiệm tổ chức lớp đào tạo trung đội trưởng ở Huế, Trường sĩ quan Trung bộ đổi thành Trường quân chính chiến khu IV và dời ra đóng ở Nhượng Bạn (Hà Tĩnh). Trường tiếp tục bổ sung chương trình đào tạo cán bộ sơ cấp (chỉ huy trung đội và đại đội), thời gian mỗi khóa học khoảng 6 tháng. Bên cạnh đó, có một chương trình 2 tháng bổ túc cấp tốc cán bộ cấp đại đội.

Từ đó có thể thấy, có lẽ nguyên tắc của đồng chí Hồ Tùng Mậu là “học đi đôi với hành”, lý luận phải được gắn với thực tiễn, và đáp ứng được nhu cầu của thực tiễn. Hơn nữa, dù yêu cầu cán bộ là cấp bách, nhưng thời gian đào tạo cần đủ để cán bộ hiểu được hết nhiệm vụ, công việc, có năng lực chuyên môn, nghiệp vụ để hoàn thành tốt nhiệm vụ.

PV: Ông có thể phân tích những nỗ lực của đồng chí Hồ Tùng Mậu trong việc cải tiến lề lối làm việc, nâng cao hiệu quả điều hành và tổ chức thực hiện nhiệm vụ? Những kinh nghiệm từ phương pháp lãnh đạo của đồng chí Hồ Tùng Mậu có ý nghĩa thế nào đối với công tác quản lý và điều hành hiện nay, thưa ông?

TS Phạm Minh Thế: Theo tôi, đồng chí Hồ Tùng Mậu là con người kiên trung, có lý tưởng cách mạng trong sáng nhưng không giáo điều, khuynh tả. Điều này được thể hiện ngay từ khi ông vận động các tổ chức cộng sản xóa bỏ những hiềm khích để hợp nhất lại. Rồi trong quá trình bị giam hãm, từ đày, ông đã phát động tù nhân đấu tranh, nhưng không quá “tả” để tránh bị tổn hại. Và trên cương vị là Chính ủy Liên khu IV, ông cũng thường nhắc đồng chí của mình: Đảng phải sát quần chúng, tránh bệnh quan liêu mệnh lệnh, đảng viên phải gương mẫu, là đầu tầu trong mọi công việc. Đồng chí thường nhắc các cán bộ bốn chữ “tinh binh, giản chính” - quân đội phải tinh nhuệ, bộ máy hành chính phải gọn nhẹ - như một phương châm xây dựng lực lượng và tổ chức bộ máy kháng chiến Liên khu IV.

Suốt những năm làm Chủ tịch Ủy ban hành chính kháng chiến Liên khu IV, đồng chí Hồ Tùng Mậu được đánh giá là người làm việc quên mình với tác phong chan hòa, bình dị và khảng khái. Nhất là việc tiếp xúc với quần chúng, ông là người đã để lại những ấn tượng khó quên với tác phong bình dị, chan hòa, gần gũi. Có thể nói, ông có uy tín lớn trong nhân dân và trong đội ngũ cán bộ, tuy tuổi đời mới trên dưới 50nhưng đồng chí được mọi người thân mật và kính cẩn gọi là “cụ Mậu”.

Như thế, có thể thấy kinh nghiệm ông để lại đối với công tác quản lý và điều hành hiện nay chính là: cán bộ phải có tinh thần làm việc nhiệt huyết, tận tụy với công việc; điều hành phải sát với thực tiễn, kiên trung, trung thành với lý tưởng những không được sa vào khuynh tả, giáo điều, máy móc và đặc biệt là dân chủ, gần gũi, thân dân; bộ máy phải tinh, gọn, nhẹ và hiệu quả.

PV: Theo ông, di sản chính trị và những giá trị mà Hồ Tùng Mậu để lại cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam có ý nghĩa như thế nào đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay?

TS Phạm Minh Thế: Trọn cuộc đời cách mạng 31 năm không ngừng nghỉ, đồng chí Hồ Tùng Mậu từ một người yêu nước đã trở thành một chiến sĩ cộng sản, một cán bộ lão luyện trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc. Đồng chí Hồ Tùng Mậu thực sự là tấm gương về một người cộng sản trong sáng: Có lý tưởng cao cả, hoạt động nhiệt thành, phẩm chất kiên trung, trí tuệ mẫn tiệp, phong cách bình dị.

Đạo đức cách mạng của đồng chí Hồ Tùng Mậu bao gồm các đức tính: nhân, nghĩa, trí, dũng; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư theo những tiêu chí đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh. Trên tất cả mọi phương diện: Phẩm chất đạo đức, trí tuệ, cốt cách, phong cách, phương pháp công tác và đặc biệt là lẽ sống ở đời và làm người yêu nước, thương dân, thương nhân loại đau khổ bị áp bức, đồng chí Hồ Tùng Mậu thật sự trở thành một nhân cách văn hóa, có sức lan tỏa và các giá trị của nó sẽ mãi mãi đồng hành cùng chúng ta. Đồng chí Hồ Tùng Mậu là hiện thân sinh động của một chiến sĩ cách mạng, vừa là người lãnh đạo, vừa là người đày tớ thật sự trung thành của nhân dân - như cách nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đây chính là di sản chính trị quý giá mà ông để lại cho chúng ta hôm nay và mai sau cần phải trau dồi, noi theo. Nó có ý nghĩa quan trọng đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bởi công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, cần phải có những con người có lý tưởng cách mạng trong sáng, không ích kỷ, vụ lợi; có đủ cả tài và đức với đủ các phẩm chất đạo đức cách mạng: nhân, nghĩa, trí, dũng; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư như đồng chí Hồ Tùng Mậu. Sẵn sàng đối mặt, vượt qua gian khổ, thử thách, cống hiến, hy sinh vì lợi ích của quốc gia và sự trường tồn của dân tộc.

PV: Xin cảm ơn ông!