Chuyển tư duy phát triển, mở không gian tăng trưởng từ biển

Ngày 28/7/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Nghị quyết đánh dấu bước chuyển trong tư duy phát triển, biển không chỉ là nơi khai thác tài nguyên hay phát triển từng ngành kinh tế riêng lẻ, mà còn là không gian chiến lược để mở rộng dư địa tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và củng cố vị thế quốc gia.

Sau 8 năm thực hiện Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, nhận thức về vai trò của biển được nâng lên, hạ tầng cảng biển, khu kinh tế, khu công nghiệp và đô thị ven biển được quan tâm đầu tư. Tuy nhiên, kinh tế biển vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh còn hạn chế. Khoa học công nghệ, nguồn nhân lực và công tác quản trị biển chưa đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết 20 là yêu cầu chuyển từ tư duy khai thác sang quản trị, sử dụng hiệu quả không gian biển trên cơ sở khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều này đòi hỏi các ngành hàng hải, cảng biển, logistics, du lịch, thủy sản, năng lượng tái tạo và công nghiệp ven biển không thể tiếp tục phát triển theo những kế hoạch tách rời, mà cần được đặt trong một tổng thể có sự liên kết và điều phối.

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Thủy sản Việt Nam nhấn mạnh vai trò của quy hoạch không gian biển trong việc hài hòa lợi ích giữa phát triển kinh tế, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và các mục tiêu xã hội. Theo ông Hồi, quản trị không gian biển cần tính đến những mối liên hệ phức tạp giữa vùng ven bờ, vùng khơi, biển và đất liền, qua đó tạo nền tảng cho phát triển lâu dài.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn. Một khu vực biển có thể đồng thời có tiềm năng phát triển cảng biển, điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp và du lịch sinh thái. Nếu quy hoạch thiếu đồng bộ, các dự án có thể cạnh tranh không gian, gia tăng chi phí và gây sức ép lên hệ sinh thái. Ngược lại, quy hoạch tốt sẽ giúp phân bổ nguồn lực hợp lý, giảm xung đột lợi ích và tăng hiệu quả đầu tư.

Khơi thông thể chế, phát triển công nghiệp biển hiện đại

Nghị quyết 20 đặt ra những mục tiêu cụ thể đến năm 2030. Tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển phấn đấu đóng góp trên 70% GDP cả nước, tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân của các địa phương ven biển đạt trên 11%/năm. Các mục tiêu khác như phát triển điện gió ngoài khơi, nâng thị phần vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu do đội tàu biển Việt Nam đảm nhận lên 20% và giảm chi phí logistics xuống dưới 12% GDP.

Để đạt được các mục tiêu này, phát triển công nghiệp hàng hải cần được đặt ở vị trí quan trọng. Cảng biển hiện đại sẽ khó phát huy hết hiệu quả nếu thiếu đội tàu, dịch vụ vận tải, hệ thống logistics và công nghiệp hỗ trợ đủ năng lực. Tương tự, tiềm năng điện gió ngoài khơi sẽ khó chuyển thành giá trị kinh tế lớn nếu Việt Nam còn phụ thuộc nhiều vào công nghệ, thiết bị và năng lực triển khai từ bên ngoài.

Ông Đỗ Thành Hưng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học - Kỹ thuật công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (VISIA) cho rằng, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hàng hải từ thiết kế, đóng tàu, sản xuất thiết bị, nghiên cứu khoa học đến đào tạo nhân lực và chuyển đổi số. Theo ông Hưng, nếu chỉ khai thác biển mà chưa làm chủ công nghệ, phương tiện và hạ tầng phục vụ biển, giá trị gia tăng lớn nhất có thể tiếp tục thuộc về các quốc gia khác.

Đây cũng là thách thức trong việc huy động nguồn lực đầu tư. Phát triển kinh tế biển đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài và năng lực quản trị rủi ro cao. Vì vậy, bên cạnh nguồn lực nhà nước dành cho hạ tầng thiết yếu, cần có cơ chế đủ minh bạch và ổn định để thu hút doanh nghiệp tư nhân tham gia, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với các đối tác quốc tế.

Nghị quyết 20 cũng yêu cầu phát triển các ngành kinh tế biển hiện đại, xanh, thông minh, tăng cường ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là điều kiện để nâng cao năng suất, tiết kiệm tài nguyên, kiểm soát tác động môi trường và nâng cao giá trị sản phẩm biển.

Tuy nhiên, phát triển nhanh không thể đánh đổi bằng suy giảm hệ sinh thái. Ô nhiễm môi trường biển, suy giảm nguồn lợi thủy sản, xói lở bờ biển và tác động của biến đổi khí hậu đang đặt ra yêu cầu phải gắn các dự án kinh tế với đánh giá tác động môi trường và khả năng phục hồi của hệ sinh thái. Khai thác hiệu quả không gian biển phải đi cùng bảo tồn tài nguyên và bảo đảm sinh kế lâu dài cho cộng đồng ven biển.

Nghị quyết 20 đã xác lập định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển mới. Khi thể chế được khơi thông, quy hoạch được điều phối đồng bộ và doanh nghiệp làm chủ tốt hơn công nghệ, Việt Nam mới có thể chuyển lợi thế biển thành năng lực sản xuất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh dài hạn.