Một buổi sáng tháng Bảy, nắng trải vàng khắp Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên (Tuyên Quang). Từ rất sớm, những đoàn cựu chiến binh từ khắp mọi miền đất nước đã trở về dâng hương đồng đội. Trong bộ quân phục đã sờn cũ, mái tóc bạc theo năm tháng, họ siết chặt tay nhau, gọi hai tiếng "đồng đội" đầy xúc động. Gặp lại người quen hay người từng cùng chiến đấu ở Vị Xuyên, ai cũng giơ tay chào: "Anh khỏe không?", "Anh ở mặt trận nào?". Những tiếng gọi thân thuộc "mày", "tao" lại vang lên, như đưa những người lính trở về thời tuổi đôi mươi giữa chiến trường năm ấy.

Những câu chuyện về một thời "sống bám đá, chết hóa đá bất tử" lại được nhắc nhớ mỗi dịp tháng Bảy. Sau khi chiến tranh kết thúc năm 1989, các cựu chiến binh Vị Xuyên đã chọn ngày 12/7 hàng năm làm "Giỗ trận" để tưởng niệm những đồng đội đã ngã xuống. Đây là ngày ghi dấu trận chiến đặc biệt ác liệt năm 1984, khi tại các điểm cao 772, 233, 1030 và 685 thuộc xã Thanh Thủy, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang cũ (nay là tỉnh Tuyên Quang), gần 600 cán bộ, chiến sĩ, phần lớn thuộc Sư đoàn 356, đã anh dũng hy sinh, nhiều người tuổi đời mới 18-20.

"Chỉ mong các anh được trở về..."

Cựu binh Đặng Văn Hưng, quê xã Bình Giang, tỉnh Ninh Bình cho biết, cứ đến tháng Bảy là ông lại khăn gói lên Vị Xuyên. Không phải vì nơi đây còn người thân ruột thịt, mà bởi nơi đây có đồng đội. Có những người cùng ăn một nắm cơm, cùng ngủ trong hầm đá, cùng vượt qua mưa pháo và cũng chính là những người đã nằm lại để ông được trở về.

Giọng ông Hưng chùng xuống khi nhìn về những dãy mộ trắng: "4 - 5 năm nay, năm nào tôi cũng lên Vị Xuyên. Cảm xúc của tôi không lời nào diễn tả được khi nhìn thấy đồng đội. Nguyện vọng lớn nhất của tôi cũng như những người còn sống là đưa các anh trở về".

Ông kể, ngày ấy, đơn vị liên tục cơ động, ban ngày đưa lên, ban đêm đưa về. Hôm nay ở điểm cao 772, ngày mai lại 468, rồi Bốn Hầm..., di chuyển liên tục"… Chiến tranh khiến nhiều đồng đội ngã xuống giữa núi đá mà đến nay vẫn chưa thể xác định được nơi an nghỉ. Bởi vậy, điều đau đáu nhất trong ông sau hơn 4 thập kỷ vẫn là mong mỏi những người nằm lại được xác định tên tuổi, trở về với với gia đình. "Tôi chỉ mong Đảng, Nhà nước và những người đang thực hiện Đề án 515 sẽ đưa các anh linh trở về và mong các thế hệ sau luôn luôn nhớ truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, hướng về Vị Xuyên, hướng về Tổ quốc, biết ơn những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do", ông Hưng bày tỏ.

Ở lại nơi đồng đội nằm xuống

Giỗ trận năm nào cũng có những cuộc hội ngộ sau hàng chục năm xa cách. Nhưng cũng có những người chưa bao giờ rời khỏi Vị Xuyên.

Đối với cựu chiến binh Lê Hồng Mai, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn 17 Công binh, Sư đoàn 356 (Quân khu 2), Vị Xuyên chiến trường cũ đã trở thành quê hương thứ hai. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, thay vì trở về quê nhà Nghệ An, ông quyết định ở lại Hà Giang lập nghiệp, dựng xây gia đình. Quyết định ấy bắt nguồn từ một lời hứa thầm lặng với những người đã nằm xuống. Bởi dưới những hàng cây xanh nơi Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên hôm nay là biết bao đồng đội từng cùng ông chia nhau từng bữa cơm vội, từng ca gác giữa mưa bom, từng lần đối mặt với ranh giới sinh - tử.

"Tất cả những người nằm ở nghĩa trang này đều là đồng đội của tôi. Chúng tôi cùng ăn, cùng ngủ, cùng chiến đấu và cùng thực hiện nhiệm vụ bảo vệ biên giới. Chính sự day dứt ấy khiến tôi quyết định ở lại Hà Giang lập nghiệp. Cứ đến mùng 1, ngày Rằm, tôi lại lên nghĩa trang, lên Đài hương 468 thắp hương cho các anh. Tôi may mắn còn sống, nên còn làm được điều gì cho đồng đội thì sẽ làm hết sức mình", ông bùi ngùi chia sẻ.

Hơn 40 năm trôi qua, nỗi day dứt trong người lính công binh năm nào vẫn chưa nguôi. Theo ông Mai, hiện vẫn còn hơn 2.000 đồng đội nằm lại đâu đó giữa những khe đá, sườn núi, gốc cây của chiến trường Vị Xuyên. Có người đã được xác định vị trí nhưng chưa thể đưa về. Có người đến nay chỉ còn trong ký ức của những người còn sống.

Bởi vậy, khi Đảng, Nhà nước triển khai Chiến dịch "500 ngày đêm" tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, ông và nhiều cựu chiến binh như được tiếp thêm hy vọng: "Đó là điều chúng tôi mong mỏi suốt bao năm qua. Chúng tôi cũng kêu gọi nhau, ai còn nhớ vị trí đồng đội hy sinh thì hãy cùng các đoàn quy tập trở lại chiến trường, cố gắng đưa được thật nhiều đồng đội về với gia đình. Đó là mong muốn lớn nhất của tôi", ông Mai chia sẻ.

Nếu ông Lê Hồng Mai chọn ở lại để ngày ngày hương khói cho đồng đội, thì với cựu chiến binh Trần Huy Đức, nguyên cán bộ Phòng Tham mưu Sư đoàn 313, chuyến trở lại Vị Xuyên sau hơn 40 năm là hành trình thực hiện lời hẹn còn dang dở.

Ông từng chiến đấu tại các điểm cao 1800B và 1688 năm 1981. Ký ức về những ngày tháng gian khổ vẫn nguyên vẹn như mới hôm qua. Đứng trước những hàng mộ trắng, cựu chiến binh Trần Huy Đức nghẹn ngào: "Hơn 40 năm rồi tôi mới quay lại đây. Chúng tôi là những người may mắn còn sống để trở về. Được thắp nén hương cho đồng đội, tôi coi như đã thực hiện được điều mong ước suốt mấy chục năm".

Thế nhưng, niềm an ủi ấy chưa trọn vẹn khi người đồng đội thân thiết của ông - liệt sĩ Nguyễn Văn Minh, hy sinh tại điểm cao 1800A - đến nay vẫn chưa tìm thấy phần mộ. "Đến giờ phút này, tôi vẫn chưa nhìn thấy phần mộ của anh ấy ở đây", ông xúc động nói.

Đó cũng là nỗi day dứt của nhiều cựu binh từng chiến đấu tại Vị Xuyên. Sau hơn 4 thập kỷ, họ vẫn mang theo lời hẹn với đồng đội: còn nhớ là còn trở về, còn một người chưa được tìm thấy thì hành trình tri ân vẫn chưa khép lại.

Nỗi nhớ chưa bao giờ vơi

Giữa dòng người lặng lẽ thắp hương trong ngày giỗ trận, cùng với những cựu chiến binh còn có rất nhiều thân nhân liệt sĩ mang theo nỗi nhớ chưa bao giờ vơi cạn.

Có người đã coi Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên như ngôi nhà thứ hai của gia đình. Mỗi dịp tháng Bảy, mỗi mùa Thanh minh hay những ngày lễ, Tết, họ lại lặng lẽ vượt hàng trăm cây số để đến thắp nén hương cho người thân đã gửi trọn tuổi xuân nơi biên cương Tổ quốc.

Trong cái nắng chói chang của tháng Bảy, bà Chu Thị Chinh, chị dâu của liệt sĩ Lục Văn Bình, quê xã Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, lặng lẽ đứng trước phần mộ em chồng. Gần như năm nào bà cũng trở lại nơi này vào đúng ngày giỗ trận. Đã nhiều năm trôi qua, nhưng mỗi lần đứng trước di ảnh người em, cảm xúc vẫn nguyên vẹn như lần đầu. "Rất cảm động... thực sự rất cảm động". Người phụ nữ ấy nói ngắn gọn, rồi lặng đi rất lâu. Sau khoảng lặng ấy là một mong muốn giản dị nhưng chất chứa biết bao nỗi niềm. "Tôi chỉ mong sau này có thể đưa em về Văn Bàn, gần với gia đình hơn".

Đó không phải mong muốn riêng của bà Chinh, mà là khát vọng của các gia đình liệt sĩ trên khắp cả nước: một ngày nào đó, người thân sẽ được trở về quê hương để con cháu tiện bề khói hương, chăm nom.

42 năm sau trận đánh 12/7/1984, chiến tranh đã lùi xa nhưng nhiều người lính chưa thể trở về với gia đình. Vì thế, mỗi nén hương trong ngày giỗ trận vừa là lời tri ân những người đã khuất vừa gửi gắm hy vọng đưa những đồng đội còn nằm lại giữa núi rừng biên cương về với đất mẹ.