Ưu tiên kiểm soát chất lượng trên diện tích hiện có

Sầu riêng đã trở thành mặt hàng rau quả xuất khẩu số 1 của Việt Nam, mang về hàng tỷ USD và tạo sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ dân. Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh đang đặt ngành hàng trước yêu cầu thay đổi tư duy: không tiếp tục chạy theo diện tích, mà ưu tiên kiểm soát chất lượng trên diện tích hiện có.

Phát biểu tại Tọa đàm “Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng: Kiến tạo xuất khẩu bền vững”, ôngNguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, sầu riêng là ngành hàng phát triển đặc biệt nhanh trong 5 năm qua. Năm 2015, cả nước có khoảng 31.000 ha; đến năm 2020 tăng lên hơn 70.000 ha và cuối năm 2025 đạt khoảng 195.000 ha. Sản lượng cũng tăng từ khoảng 600.000 tấn năm 2020 lên 1,8 triệu tấn năm 2025, dự kiến vượt 2 triệu tấn trong năm 2026.

“Sự phát triển quá nhanh, thậm chí có thể gọi là quá nóng, đã bộc lộ nhiều khó khăn trong quản lý, sản xuất và tiêu thụ sầu riêng”, ông Mạnh nhận định.

Một số địa phương phát triển sầu riêng tại những vùng chưa phù hợp điều kiện sinh thái. Diện tích tăng nhanh cũng tạo áp lực lên quản lý giống, kiểm soát sinh vật gây hại, chất lượng sản phẩm và cấp, quản lý mã số vùng trồng theo yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Trong khi đó, liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp chưa thật sự bền chặt; các vấn đề về kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và thương hiệu vẫn là những điểm nghẽn.

Đáng chú ý, xuất khẩu sầu riêng vẫn phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc và chủ yếu dưới dạng quả tươi. Khi sản lượng tiếp tục tăng, áp lực tiêu thụ và nguy cơ dư thừa nguồn cung sẽ ngày càng rõ.

Theo ông Mạnh, trong khoảng 5 năm qua, diện tích và sản lượng sầu riêng đã cơ bản đáp ứng yêu cầu về quy mô sản xuất. Trong khi nhiều quốc gia cũng đang đẩy mạnh phát triển, việc tiếp tục mở rộng với tốc độ cao có thể dẫn tới dư cung. Vì vậy, ngành hàng cần chuyển trọng tâm sang kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm, dư lượng, sinh vật gây hại; đồng thời nghiên cứu các giống sầu riêng mới có chất lượng tốt hơn.

Một tín hiệu tích cực là Việt Nam vừa được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) thông báo cấp thêm 567 mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói sầu riêng, gồm 401 mã số vùng trồng và 166 mã số cơ sở đóng gói. Theo ông Mạnh, đây là điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp, người dân chuẩn bị xuất khẩu trong chính vụ.

Liên quan đến quản lý mã số, Nghị quyết 36/2026/NQ-CP đang được triển khai theo hướng đơn giản hóa thủ tục, Nghị quyết 36 có ba điểm mới: bỏ giới hạn diện tích tối thiểu khi cấp mã số; cho phép cấp mã số đối với cây trồng xen; phân cấp cho cấp xã thực hiện cấp, giám sát và kiểm tra mã số vùng trồng. Đồng thời, quy trình được đơn giản hóa, số hóa trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, giúp rút ngắn thời gian cấp mã số, tạo thuận lợi cho xuất khẩu và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường nhập khẩu.

Chuẩn hóa chuỗi giá trị

Từ thực tế ngành sầu riêng đã cơ bản đáp ứng về quy mô, định hướng đặt ra là không tiếp tục chạy theo mở rộng diện tích, mà tập trung nâng chất lượng, chuẩn hóa vùng trồng và tổ chức lại chuỗi giá trị.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở NN&MT Đắk Lắk cho biết, tỉnh Đắk Lắk tổ chức lại sản xuất từ khâu đầu tiên, chuẩn hóa quy trình canh tác, đồng thời ưu tiên giám sát, hậu kiểm để các vùng trồng duy trì đủ điều kiện xuất khẩu. Tỉnh định hướng không chạy theo số lượng mã số mà tập trung vào chiều sâu, tính bền vững; đồng thời nâng trách nhiệm của người dân trong ghi chép nhật ký canh tác, tuân thủ quy trình và hạn chế rủi ro về kiểm dịch thực vật, quy định nhập khẩu. Thời gian tới, ngành nông nghiệp tỉnh sẽ tham mưu xây dựng bản đồ nông hóa thổ nhưỡng và bản đồ dinh dưỡng riêng cho sầu riêng, tạo cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý vùng trồng và hỗ trợ nông dân nâng năng suất, chất lượng.

Địa phương cũng triển khai chiến dịch 30 ngày đêm số hóa mã số vùng trồng và định danh khu vực sản xuất. Tính đến ngày 19/8, Đắk Lắk đã nhận thông báo cấp mã số cho 140 vùng trồng, diện tích hơn 4.300 ha và 31 cơ sở đóng gói với diện tích 91.000 m2. Thời gian thực hiện thủ tục cấp mã số vùng trồng được rút từ 10 ngày xuống còn 3 ngày.

Nguyễn Thế Tùng, Tổng Giám đốc Queen Farmcho rằng, người nông dân và vùng trồng phải được đặt ở vị trí trung tâm của chuỗi giá trị. Theo ông, chất lượng và uy tín xuất khẩu bắt đầu từ đây. Mô hình “Ba khoa học”, gồm khoa học canh tác, khoa học quản lý và khoa học công nghệ ứng dụng, cần được chuyển giao rộng rãi để người dân nâng kiến thức về thổ nhưỡng, cải tạo đất, chăm sóc cây; đồng thời ứng dụng công nghệ trong tưới tiêu, quản lý sâu bệnh và dữ liệu vùng trồng.

Ông Tùng cũng lưu ý cần kiểm soát tình trạng chuyển đổi giống tự phát. Việc nhiều nông dân chuyển từ Ri6 sang Dona khi giá Ri6 giảm có thể dẫn tới mất cân đối cơ cấu giống, gia tăng nguồn cung và ảnh hưởng giá trị sản phẩm nếu diễn ra ồ ạt.

Đồng quan điểm, ông Lê Ngọc Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho biết, muốn duy trì vị thế ngành hàng tỷ USD trong 3-5 năm tới, cần chuẩn hóa vùng trồng, nâng chất lượng và mở rộng thị trường. Các cơ quan chuyên môn cần tăng tập huấn, hướng dẫn sản xuất theo quy chuẩn và xây dựng mô hình chuẩn hóa để nông dân áp dụng.

Ở khâu doanh nghiệp, cần đầu tư kho bãi, logistics và chế biến sâu để đa dạng hóa sản phẩm, nâng giá trị gia tăng, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu quả tươi. Đồng thời, tối ưu chi phí từ vùng trồng đến thị trường xuất khẩu và củng cố liên kết “bốn nhà” sẽ giúp chuỗi giá trị sầu riêng vận hành ổn định, minh bạch và bền vững hơn.