Gian nan giữ chuỗi bao tiêu

Nhiều năm gắn bó với vùng trồng mãng cầu ở Tây Ninh, anh Lê Minh Trung, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ Nông nghiệp Minh Trung, cho biết tình trạng "bẻ kèo" trong liên kết sản xuất dù đã giảm nhưng vẫn còn tồn tại.

Khi giá thị trường tăng cao, nhiều nông dân lén bán hàng cho thương lái, nhưng lúc giá rớt lại dồn hàng cho HTX. Điều này đẩy toàn bộ rủi ro về phía đơn vị bao tiêu.

Trước thực tế đó, HTX Minh Trung buộc phải chuyển sang thu mua theo giá thị trường thay vì áp giá cố định từ đầu vụ.

HTX bao tiêu toàn bộ sản lượng, trong khi chi phí hoạt động được tính theo tỷ lệ doanh thu.

Cách làm này giúp nông dân yên tâm hơn và giảm bớt tình trạng phá vỡ liên kết. Tuy nhiên, bản thân HTX lại phải gánh thêm áp lực về chi phí, thuế và phải chật vật cạnh tranh với thương lái bên ngoài để giữ vững vùng nguyên liệu.

"Hiện nay hợp tác xã luôn cam kết hỗ trợ nông dân tiêu thụ hàng. Dù nhiều hay ít cũng đứng ra nhận hết, bán hết cho bà con. Mình cạnh tranh trực tiếp với thương lái ngoài thị trường để giữ giá, tránh tình trạng ép giá nông dân. Có hợp tác xã đứng ra thì bà con đỡ hơn rất nhiều. Nhưng ngược lại, hợp tác xã lại phải gánh rất nhiều chi phí. Doanh thu thì ghi nhận cho hợp tác xã, còn phần lời chủ yếu nông dân hưởng, trong khi thuế và các khoản phát sinh thì hợp tác xã phải đứng ra đóng",anh Lê Minh Trung cho biết.

Đồng quan điểm, anh Nguyễn Viết Vị, Giám đốc HTX Nông nghiệp Phước Thiện chia sẻ, để xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định ở khu vực biên giới Bình Phước trước đây, HTX đã phải đầu tư rất lớn từ cây giống, kỹ thuật chăm sóc đến việc xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra.

Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, việc giữ vững đối tác tiêu thụ và duy trì uy tín cho nông sản địa phương là bài toán khó.

Dù vậy, HTX thường xuyên phải đối mặt với việc thương lái bên ngoài vào "phá giá", đẩy giá thu mua lên cao chớp nhoáng để hút hàng, khiến nhiều nông dân sẵn sàng rũ bỏ cam kết đã ký.

Ngược lại, khi thị trường lao dốc, gánh nặng rủi ro lại đè lên vai HTX theo các hợp đồng bao tiêu cũ.

HTX vừa lo đầu ra, vừa gồng gánh chi phí liên kết, nhưng khi xảy ra tình trạng "bẻ kèo" thì gần như không có cơ chế pháp lý nào đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi.

"Có những điểm nghẽn rất quan trọng và có thể phá vỡ các chuỗi liên kết hiện nay. Đó là các hợp tác xã, doanh nghiệp vẫn chưa có cơ chế bảo hộ đủ mạnh từ chính quyền và địa phương trong tham gia liên kết với nông dân. Trong khi đó, tình trạng thương lái phá giá, cạnh tranh không lành mạnh và tình trạng nông dân ‘bẻ chỉa’, phá vỡ cam kết vẫn còn diễn ra khá nhiều", Anh Vị nói.

Xuất khẩu nông sản, không có chỗ cho tư duy chộp giật

Trong hành trình đưa nông sản Việt vươn ra thế giới, bà Ngô Tường Vi, CEO Công ty Xuất nhập khẩu Chánh Thu, cho biết nhiều năm qua, doanh nghiệp của bà đã chủ động làm việc trực tiếp với các hệ thống siêu thị và đối tác nhập khẩu, đặc biệt là tại thị trường Trung Quốc, nhằm tìm kiếm đầu ra ổn định.

Thông qua nhiều đợt khảo sát và đàm phán, doanh nghiệp đánh giá bưởi da xanh, sầu riêng cùng nhiều loại trái cây khác của Việt Nam có tiềm năng khổng lồ tại thị trường tỷ dân này, miễn là đáp ứng đúng các tiêu chuẩn chất lượng.

Tuy nhiên, cuộc chơi xuất khẩu chính ngạch đòi hỏi sự đồng bộ và tính kỷ luật khắt khe từ cả doanh nghiệp lẫn nông dân.

Từ khâu bao trái, kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật, tuân thủ mã số vùng trồng đến các cam kết giao hàng đều phải được thực hiện nghiêm ngặt. Chỉ một mắt xích sai phạm, toàn bộ chuỗi liên kết sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Doanh nghiệp không thể đơn độc vươn ra biển lớn, và nông dân cũng không nên đánh đổi sự bền vững lấy lợi ích ngắn hạn. Ưu tiên hàng đầu là xây dựng vùng nguyên liệu ổn định cả về chất lượng lẫn sản lượng theo đúng nhu cầu thị trường.

Khi đầu ra được đảm bảo, giá trị trái cây Việt mới thực sự thăng hạng. Bà Vi nhấn mạnh, nếu không thay đổi tư duy sản xuất và giữ kỷ luật liên kết, nông dân sẽ nhanh chóng bị đào thải khỏi sân chơi xuất khẩu:

"Ngoài giá cả thì bà con cần nghĩ đến sự ổn định trong việc bao tiêu sản phẩm mà các đơn vị đang triển khai cho bà con, thì đây là việc mà bà con phải nghĩ đến đầu tiên. Chúng ta có thể bán được giá cao được vài tấn hay trong 1 năm, nhưng bà con hãy tìm một đơn vị đồng hành với mình ngay từ giai đoạn bắt đầu trồng cho đến nhiều năm sau này... Chính vì vậy mà hãy cùng suy nghĩ làm sao để đi xa hơn".

Theo ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng Giám đốc Vina T&T Group, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, uy tín của nông sản Việt Nam đang được củng cố vững chắc trên trường quốc tế.

Việc nhiều thị trường khó tính liên tục mở cửa là cơ hội vàng để cải thiện thu nhập bền vững cho nhà vườn. Nhờ đó, nông dân đang dần từ bỏ thói quen trồng gì bán nấy, chủ động tiếp cận các yêu cầu kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc để tham gia vào chuỗi xuất khẩu bài bản.

Từ thực tiễn vận hành, ông Tùng đánh giá yếu tố cốt lõi nhất vẫn là lòng tin giữa doanh nghiệp và người sản xuất. Doanh nghiệp cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và cam kết đầu ra; đổi lại, nhà vườn phải tuân thủ quy trình canh tác và giao hàng đúng thỏa thuận.

Trên thực tế, vô số chuỗi liên kết đã đổ vỡ chỉ vì lòng tham chạy theo mức giá cao nhất thời. Thế nhưng, trong môi trường thương mại toàn cầu hiện nay, lối làm ăn manh mún, thiếu liên kết đã không còn chỗ tồn tại.

Giải pháp mà ông Tùng rút ra từ kinh nghiệm thực tiễn rất thiết thực, đó là tổ chức sản xuất thông qua các hợp tác xã để nông dân tự quản lý và giám sát lẫn nhau:

"Hiện chúng tôi chỉ làm việc với hợp tác xã và các tổ hợp tác... khi đó bà con tham gia tự có những quy định, giám sát lẫn nhau. Những ai vi phạm thì họ tự bị loại ra, chứ không cần doanh nghiệp phải yêu cầu chế tài hay gì khác. Chúng tôi chỉ cần bảo đảm là được làm việc với những con người đang làm thật, làm đúng và có chung mục tiêu bền vững để xây dựng thương hiệu Việt Nam hiện nay"

Khi các thị trường xuất khẩu đặt ra tiêu chuẩn ngày một khắt khe, liên kết sản xuất không còn là một lựa chọn mà đã trở thành điều kiện tiên quyết. Để nông sản Việt vươn xa, sự chung tay giữ gìn cam kết và bồi đắp niềm tin dài hạn giữa doanh nghiệp và nông dân là con đường duy nhất.