Văn kiện này mở đường cho tiến trình đàm phán toàn diện về chương trình hạt nhân của Tehran, các lệnh trừng phạt kinh tế và an ninh hàng hải tại khu vực vùng Vịnh. Thỏa thuận được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết, trong đó hai bên cam kết chấm dứt các hành động thù địch, mở lại eo biển Hormuz và tiến hành đàm phán trong vòng 60 ngày để hướng tới một thỏa thuận cuối cùng.

Dù văn kiện chính thức dự kiến được ký tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6, bản ghi nhớ hiện nay đã cho thấy những nhượng bộ đáng kể và lợi ích chiến lược mà cả Washington lẫn Tehran có thể đạt được.

Những lợi ích cho Iran

Một trong những lợi ích lớn nhất đối với Tehran là việc Mỹ cam kết chấm dứt các hoạt động quân sự nhằm vào Iran trong thời gian đàm phán. Bản ghi nhớ cũng đề cập khả năng Washington rút lực lượng quân sự khỏi khu vực lân cận Iran sau khi hai bên đạt được thỏa thuận cuối cùng. Động thái này giúp giảm đáng kể nguy cơ đối đầu trực tiếp giữa hai nước sau nhiều tháng căng thẳng.

Ngoài ra, thỏa thuận cho phép hoạt động hàng hải thương mại qua eo biển Hormuz được khôi phục. Iran tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh và điều phối lưu thông tại tuyến hàng hải chiến lược này.

Tehran cũng sẽ tham gia các cuộc thảo luận với Oman và các nước Arab vùng Vịnh về cơ chế quản lý lâu dài đối với eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch trên thế giới.

Tiếp theo, Iran được nới lỏng các lệnh trừng phạt. Theo bản ghi nhớ, Mỹ sẽ bắt đầu đình chỉ một phần các biện pháp trừng phạt nhằm vào lĩnh vực năng lượng của Iran.

Các hạn chế đối với xuất khẩu dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và những dịch vụ liên quan như vận tải, bảo hiểm và thanh toán tài chính sẽ được nới lỏng thông qua cơ chế miễn trừ. Về lâu dài, Washington cam kết đàm phán để tiến tới dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt chính và thứ cấp trong khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng. Nếu được triển khai đầy đủ, đây sẽ là cú hích đáng kể đối với nền kinh tế Iran vốn chịu sức ép nặng nề từ các lệnh cấm vận quốc tế trong nhiều năm qua.

Một nội dung quan trọng khác là việc Iran có thể từng bước tiếp cận các tài sản tài chính đang bị phong tỏa ở nước ngoài. Hai bên sẽ xây dựng cơ chế cụ thể để giải ngân và sử dụng các khoản tiền này trong quá trình đàm phán. Nguồn tài chính được giải phóng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ đáng kể cho nền kinh tế Iran trong bối cảnh nước này đang cần nguồn lực để phục hồi sau xung đột.

Bản ghi nhớ cũng đề cập việc xây dựng một chương trình tái thiết và phát triển kinh tế cho Iran với quy mô tối thiểu 300 tỷ USD. Theo dự kiến, kế hoạch này sẽ là một phần trong thỏa thuận toàn diện được đàm phán trong 60 ngày tới. Nguồn vốn có thể đến từ các đối tác quốc tế và các nước trong khu vực, thay vì trực tiếp từ ngân sách Mỹ.

Cuối cùng, dù tái khẳng định không phát triển vũ khí hạt nhân, Iran không phải giải thể ngay lập tức chương trình hạt nhân dân sự của mình. Các vấn đề nhạy cảm như mức độ làm giàu uranium, quy mô kho dự trữ uranium và cơ chế giám sát quốc tế sẽ tiếp tục được đưa ra thương lượng trong giai đoạn tiếp theo.

Những lợi ích Mỹ nhận được

Đối với Washington, kết quả quan trọng nhất là việc Iran chính thức cam kết không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. Thỏa thuận cũng mở đường cho các cuộc đàm phán sâu hơn về việc kiểm soát uranilàm giàu và tăng cường vai trò giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Bên cạnh đó, việc Iran đồng ý bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz giúp giảm nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu. Đây được xem là lợi ích kinh tế quan trọng đối với Mỹ và các đồng minh, trong bối cảnh giá dầu thế giới đã tăng mạnh do căng thẳng tại khu vực Trung Đông.

Bản ghi nhớ tạo ra một lộ trình đàm phán kéo dài 60 ngày với các mục tiêu và cơ chế cụ thể. Điều này cho phép Mỹ duy trì đối thoại với Iran về những vấn đề còn tồn tại, bao gồm chương trình hạt nhân, các lệnh trừng phạt và các vấn đề an ninh khu vực.

Thỏa thuận cũng đặt nền móng cho việc xây dựng cơ chế giám sát và xác minh việc thực hiện các cam kết của hai bên. Đây là yếu tố được Washington coi là cần thiết để bảo đảm bất kỳ thỏa thuận lâu dài nào cũng có thể được thực thi hiệu quả.

Việc chấm dứt các hành động quân sự không chỉ giữa Mỹ và Iran mà còn tại một số điểm nóng trong khu vực, trong đó có Lebanon, được đánh giá là góp phần giảm nguy cơ bùng phát một cuộc xung đột quy mô lớn hơn ở Trung Đông. Điều này mang lại lợi ích an ninh đáng kể cho Mỹ cũng như các đồng minh trong khu vực.

Mặc dù mang lại những lợi ích đáng kể cho cả hai bên, bản ghi nhớ hiện mới chỉ là bước khởi đầu. Nhiều vấn đề gai góc nhất vẫn chưa được giải quyết, chẳng hạn như tương lai lâu dài của chương trình hạt nhân Iran, lộ trình dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt, cơ chế giám sát quốc tế và việc thực hiện các cam kết kinh tế quy mô lớn.

Trong ngắn hạn, Tehran có cơhội để phục hồi kinh tế và giảm áp lực từ các lệnh cấm vận, trong khi Washington nhận được cam kết về hạt nhân của Iran và mở ra cơ hội ổn định tình hình khu vực. Kết quả cuối cùng của tiến trình đàm phán trong 60 ngày tới sẽ quyết định liệu bản ghi nhớ này có trở thành nền tảng cho một thỏa thuận lịch sử hay chỉ là một bước tạm thời trong quan hệ đầy biến động giữa Mỹ và Iran.