Iran đang chịu thêm sức ép kinh tế khi Iraq và Pakistan hạn chế hoạt động tại một số cửa khẩu quan trọng, làm gián đoạn các tuyến thương mại đường bộ trong bối cảnh Mỹ đã phong tỏa đường biển và siết chặt trừng phạt hàng không suốt nhiều tháng qua.

Theo Wall Street Journal (WSJ), những động thái này diễn ra khi chính quyền Tổng thống Donald Trump gia tăng sức ép quân sự và ngoại giao nhằm buộc Tehran nhượng bộ về chương trình hạt nhân. Trong khi đó, các nỗ lực trung gian của các nước Trung Đông vẫn chưa thể phá vỡ thế bế tắc trong đàm phán Mỹ - Iran do Tehran từ chối những yêu cầu của Washington.

Các tuyến thương mại đường bộ bị siết chặt

Ngày 21/10, Iraq đóng cửa cửa khẩu Sheeb, tuyến giao thương kết nối 2 tỉnh sản xuất dầu mỏ lớn của Iraq và Iran, với lý do tăng cường kiểm soát hoạt động buôn lậu.

Trước đó, Pakistan cũng chặn xe tải từ Iran tại 2 cửa khẩu quan trọng Gabd và Taftan, viện dẫn những lo ngại về an ninh. Đây là hai tuyến vận tải đường bộ thay thế cho hoạt động giao thương qua cảng biển lớn nhất ở miền Đông Iran.

Bộ Ngoại giao Pakistan ngày 23/10 cho biết các biện pháp hạn chế tại biên giới có liên quan đến việc thực thi các lệnh trừng phạt quốc tế, đồng thời khẳng định Islamabad sẽ tiếp tục tuân thủ các cơ chế trừng phạt phù hợp với luật pháp quốc tế và trong nước.

Những động thái này diễn ra trong bối cảnh Washington công khai thúc đẩy chiến dịch hạn chế các tuyến giao thương đường bộ của Iran. Đầu tháng 10, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington đang phối hợp với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ nhằm cắt đứt các tuyến vận tải hàng hóa trên bộ của Tehran. Ông Bessent tuyên bố Mỹ đang chuyển từ các biện pháp trừng phạt tài chính sang chiến dịch nhằm “cô lập hoàn toàn” Iran.

Bộ Tài chính Mỹ cũng đang xem xét đưa vào danh sách trừng phạt những doanh nghiệp cung cấp kho bãi và trung tâm phân phối hàng hóa, qua đó hạn chế hoạt động vận chuyển hàng hóa qua các cửa khẩu đường bộ vào Iran.

Mặc dù nhiều cửa khẩu khác của Iran vẫn hoạt động, việc đóng cửa một số tuyến giao thương quan trọng đang khiến tình trạng ùn tắc vận tải thêm nghiêm trọng, trong bối cảnh các tuyến đường bộ vốn đã quá tải do phải tiếp nhận lượng hàng hóa chuyển từ đường biển sang sau khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa.

Theo ông Ehsan Malekzadeh, Chủ tịch Hiệp hội các công ty vận tải quốc tế Iran, tính đến ngày 29/9, khoảng 17.000 xe tải phải xếp hàng chờ thông quan tại các cửa khẩu giáp Thổ Nhĩ Kỳ, Afghanistan và Azerbaijan, với thời gian chờ đợi thường kéo dài tới 20 ngày.

Tình trạng tương tự cũng xảy ra tại biên giới Iran - Pakistan, nơi hàng trăm tài xế xe tải phải chờ đợi trong những hàng dài phương tiện. Một số tài xế buộc phải bỏ lại các lô hàng trái cây và nông sản do bị hư hỏng trong thời gian chờ thông quan.

Theo đài truyền hình nhà nước Iran IRIB, quyết định đóng cửa các cửa khẩu của Pakistan còn khiến hơn 4.500 tấn khí đốt đóng bình, một trong số ít mặt hàng năng lượng xuất khẩu còn lại của Tehran, bị mắc kẹt ở phía Iran.

Nguy cơ đứt gãy những tuyến giao thương còn lại

Các chuyên gia cảnh báo, việc các nước láng giềng hạn chế giao thương đường bộ có thể gây thêm bất ổn cho nền kinh tế Iran, vốn đã chịu tác động nặng nề từ chiến tranh và các lệnh trừng phạt kéo dài.

Ông Miad Maleki, cựu quan chức phụ trách trừng phạt thuộc Bộ Tài chính Mỹ, nhận định những hạn chế đối với vận tải biển đã buộc Iran phải chuyển phần lớn hoạt động thương mại sang các tuyến đường bộ có năng lực hạn chế và chi phí cao. Việc tiếp tục siết chặt các tuyến vận tải này sẽ khiến những kênh giao thương còn lại của Tehran trở nên chậm hơn, tốn kém hơn và kém ổn định hơn.

Theo ông Maleki, tình trạng ùn tắc và chi phí vận chuyển gia tăng còn làm chậm quá trình nhập khẩu nguyên liệu thô cùng các mặt hàng thiết yếu, gây sức ép lên hoạt động sản xuất và nguồn thu ngân sách của Iran.

Tại Tehran, một số đại diện doanh nghiệp và nghị sĩ cho rằng những hạn chế thương mại mới xuất phát từ sức ép của Washington đối với các nước láng giềng.

Ông Hamid Hosseini, thành viên Hội đồng quản trị Phòng Thương mại Iran - Iraq, nhận định việc Iraq đóng cửa các cửa khẩu có liên quan đến chiến dịch cô lập kinh tế Iran do Mỹ thúc đẩy.

Trong khi đó, ông Peyman Sanandaji, người đứng đầu Ủy ban Vận tải thuộc Phòng Thương mại Tehran, cho biết hoạt động xuất khẩu của Iran sang Pakistan đã bị đình chỉ do các lệnh trừng phạt ngân hàng. Islamabad hiện yêu cầu các doanh nghiệp nhập khẩu Pakistan đăng ký thông tin tài khoản ngân hàng phục vụ giao dịch với Iran, nhưng yêu cầu này khó thực hiện do những hạn chế đối với hệ thống tài chính Tehran.

Ông Fadahossein Maleki, Chủ tịch Nhóm nghị sĩ hữu nghị Iran - Pakistan, cũng bày tỏ thất vọng trước quyết định của Islamabad, cho rằng Pakistan đã chịu ảnh hưởng từ sức ép của Mỹ.

Trong nhiều tháng qua, Hải quân Mỹ đã phong tỏa các cảng biển Iran nhằm đáp trả những cuộc tấn công của Tehran tại eo biển Hormuz. Chiến dịch này khiến hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran giảm xuống bằng không, đồng thời gây gián đoạn nghiêm trọng việc nhập khẩu nhiều mặt hàng, trong đó có lương thực.

Mặc dù hàng viện trợ nhân đạo được miễn trừ khỏi lệnh phong tỏa, nhiều công ty vận tải biển vẫn lo ngại nguy cơ tàu bị lực lượng Mỹ chặn kiểm tra. Theo WSJ, lượng dầu Iran tích trữ bên ngoài khu vực phong tỏa, vốn từng giúp Tehran tiếp tục bán dầu cho các khách hàng Trung Quốc, hiện cũng đã cạn kiệt.

Song song với việc phong tỏa đường biển, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục mở rộng các biện pháp trừng phạt đối với hệ thống tài chính và hàng không Iran, khiến nước này mất phần lớn kết nối thương mại với các đối tác như Iraq và Oman.

Theo số liệu do Trung tâm Thống kê Iran công bố trong tháng 10, sức mua của các hộ gia đình nước này đã giảm tới 90% trong vòng một năm qua do tác động của chiến tranh và tình trạng cô lập kinh tế. Giá lương thực tăng 128%, khiến nhiều gia đình phải mua thịt bằng hình thức trả chậm hoặc vay nợ. Trong khi đó, đồng rial tiếp tục mất giá mạnh, xuống mức thấp kỷ lục 2,74 triệu rial đổi 1 USD trong ngày 22/10.