Việc Iran liên tục nhắm mục tiêu vào các căn cứ quân sự của Mỹ tại các quốc gia láng giềng Vùng Vịnh trong suốt 4 tháng vừa qua của cuộc xung đột đang đặt ra bài toán lớn với quân đội Mỹ. Rất nhiều chuyên gia, nhà hoạch định chiến lược hàng đầu của Mỹ đã lên tiếng kêu gọi điều chỉnh đáng kể việc bố trí và chức năng của các lực lượng của Mỹ triển khai cố định xung quanh khu vực Trung Đôngcó tính chất địa chính trị chiến lược này.

Vì thế, cuộc xung đột lần này có thể sẽ định hình lại cách Mỹ triển khai lực lượng trong tương lai.

Tư duy cũ trong môi trường tác chiến mới

Tướng Kenneth F. McKenzie, Jr., chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) từ tháng 3/2019 đến tháng 4/2022, là một người từng giám sát mạng lưới căn cứ của Mỹ tại Trung Đông trong nhiều năm. Trong một phát biểu mới nhất, ông cho rằng quân đội Mỹ đáng ra phải xúc tiến những thay đổi trên phương diện này. Cuộc đối đầu với Iran chỉ củng cố thêm niềm tin của ông rằng các ưu tiên tại khu vực, bao gồm việc triển khai máy bay, hệ thống vũ khí và các năng lực khác, nên được chuyển dịch xa hơn về phía Tây.

“Điều bạn muốn làm là trải rộng chuỗi căn cứ đó ra xa về phía Tây, khiến cho người Iran khó nhìn thấy bạn hơn, khó xác định tầm bắn hơn”, ông McKenzie nói ngày 29/6, trong một hội nghị trực tuyến do Viện Do Thái vì an ninh quốc gia của Mỹ (JINSA) tổ chức.

“Mặc dù theo thời gian chúng ta nên nhận ra rằng tên lửa của Iran sẽ tăng tầm bắn, nhưng tôi đang giải quyết một vấn đề của ngày hôm nay”, ông McKenzie khẳng định tính cấp thiết của vấn đề.

Trả lời câu hỏi về những bài học từ cuộc xung đột với Iran, tướng McKenzie cho rằng căn cứ không quân Al-Udeid tại Qatar, nơi đặt sở chỉ huy tiền phương của CENTCOM, chính là “biểu tượng của tư duy cũ” trong bối cảnh chiến tranh hỗn hợp hiện đại đang làm suy giảm giá trị chiến lược của các căn cứ cố định quy mô lớn ở Trung Đông và xa hơn nữa, tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương và châu Âu. Al-Udeid là nơi từng nhiều lần hứng chịu các đòn đáp trả của UAV và tên lửa Iran trong mấy tháng qua.

Theo ông, quân đội Mỹ cần tăng khả năng cơ động, đánh lừa đối phương về vị trí triển khai lực lượng, đồng thời quản lý chặt chẽ các tín hiệu điện từ để tránh bị phát hiện.

Điều này cũng đòi hỏi khả năng đối phó với các hệ thống trinh sát từ vệ tinh quân sự cũng như mạng lưới vệ tinh thương mại ngày càng phát triển.

“Chúng ta phải hiểu và làm chủ cách sử dụng những năng lực đó để hỗ trợ mình và gây bất lợi cho đối thủ. Những bài học này có giá trị ở mọi chiến trường”, ông nói.

Từ những quan sát tình hình tại Trung Đông thời gian qua, cựu Tư lệnh CENTCOM cho rằng Israel là “ứng viên” phù hợp để tái phân bổ một phần các trang thiết bị quân sự quan trọng của Mỹ, nhờ sở hữu hệ thống phòng không nhiều tầng có sức mạnh vượt trội.

Trong khi đó, Mỹ vẫn có thể duy trì hiện diện tại một số căn cứ ở khu vực Vùng Vịnh nhưng nên tập trung vào tăng cường phòng thủ tên lửa, phòng thủ máy bay không người lái, củng cố cơ sở hạ tầng và mở rộng hợp tác với các nước sở tại.

Ông cũng chỉ ra rằng việc đặt sở chỉ huy CENTCOM chỉ cách Iran khoảng 160 km là hệ quả của các quyết định chiến lược được đưa ra từ nhiều thập kỷ trước. Khi đó, Mỹ chủ yếu tập trung vào chiến trường Iraq, Afghanistan và cuộc chiến chống khủng bố, chứ chưa tính đến mối đe dọa do UAV và tên lửa ngày càng gia tăng của Iran.

Rủi ro lớn đi cùng các căn cứ quân sự Mỹ

Mặc dù phạm vi đầy đủ của lực lượng Mỹ ở nước ngoài được giữ bí mật, nhưng người ta thừa nhận rộng rãi rằng Mỹ duy trì nhiều căn cứ nước ngoài nhất so với bất kỳ quốc gia nào trên thế giới. Thậm chí, con số này còn lớn hơn tổng số căn cứ hải ngoại của tất cả các quốc gia khác cộng lại, với ước tính vượt quá 750 địa điểm riêng lẻ.

Bản thống kê công khai đầy đủ nhất do David Vine, một tác giả và nhà nhân chủng học, người đã viết rất nhiều cuốn sách về chính sách bá quyền căn cứ quân sự của Mỹ, công bố. Chuyên gia này ước tính có khoảng 89 cơ sở quân sự của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Trong số đó, căn cứ Không quân Al-Udeid ở Qatar, trung tâm Hỗ trợ Hoạt động Hải quân Bahrain, trại Arifjan ở Kuwait, căn cứ Không quân Al-Dhafra ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất và căn cứ Không quân Hoàng tử Sultan ở Saudi Arabia là những địa điểm quan trọng nhất. Nhưng bất chấp hỏa lực vượt trội của Mỹ, các căn cứ này cùng nhiều địa điểm khác nữa đã trở thành mục tiêu trực tiếp của các cuộc tấn công từ Iran, kể từ khi Mỹ và Israel phát động xung đột chống lại nước Cộng hòa Hồi giáo vào cuối tháng 2/2026.

Phần lớn các cuộc trả đũa của Iran là nhờ tên lửa và UAV. Những rủi ro này vẫn tiếp diễn ngay cả sau khi lệnh ngừng bắn được công bố lần đầu vào tháng 4, thậm chí là cuối tuần qua khi mà hai bên đang thực hiện nội dung bản ghi nhớ ký ngày 17/6.

“Cuộc chiến của Mỹ-Israel chống lại Iran đang khơi dậy một sự nghi ngờ sâu sắc. Đã quá muộn để tin rằng các căn cứ của Mỹ ở Trung Đông và trên toàn cầu đang giúp bảo vệ chính nước Mỹ và các đồng minh”, Vine nói với tờ Newsweek.

Những thiệt hại trên diện rộng mà Iran gây ra cho các căn cứ quân sự của Mỹ xung quanh khu vực Vùng Vịnh, bao gồm hàng chục người thiệt mạng và hàng tỷ USD thiệt hại cơ sở hạ tầng, đã cho mọi người thấy rõ những quan niệm sai lầm lâu nay”, Vine nói. Ông lập luận rằng những “quan niệm sai lầm” này liên quan đến bản chất phòng thủ, hiệu quả quân sự và sự cần thiết của các căn cứ đó đối với an ninh của Mỹ. Ngược lại, các căn cứ này đang đi kèm với cái giá rất đắt, không chỉ đối với người Mỹ mà còn đối với các quốc gia chủ nhà.

Sẽ có những điều chỉnh chiến lược

Sau khi Mỹ và Iran nối lại đối thoại, tương lai của sự hiện diện quân sự Mỹ tại Trung Đông trở thành một trong những nội dung quan trọng. Nhà Trắng đã phát tín hiệu sẵn sàng thỏa hiệp.

Điều khoản thứ tư trong biên bản ghi nhớ do Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết quy định: Mỹ sẽ đưa lực lượng ra xa khu vực xung quanh Iran trong vòng 30 ngày sau khi đạt được thỏa thuận cuối cùng.

Mặc dù phạm vi rút quân cụ thể vẫn chưa được xác định và phụ thuộc vào kết quả đàm phán toàn diện, nhưng việc cắt giảm hiện diện quân sự ở Trung Đông cũng phù hợp với quan điểm lâu nay của Tổng thống Donald Trump về việc giảm gánh nặng quân sự của Mỹ và yêu cầu các đồng minh chia sẻ nhiều hơn trách nhiệm an ninh.

Theo thông tin được dẫn lại từ The Wall Street Journal, chính quyền Trump đang xem xét phương án chuyển một số hoạt động quân sự quan trọng về phía Tây Vùng Vịnh, sau khi các cuộc tấn công của Iran gây thiệt hại nghiêm trọng cho căn cứ Hỗ trợ Hải quân Bahrain với chi phí tái thiết ước tính khoảng 400 triệu USD, chưa kể đạn dược đã tiêu hao.

Cựu cố vấn Lầu Năm Góc Michael Rubin cũng cho rằng cuộc chiến với Iran cho thấy Washington cần thay đổi tư duy.

Theo ông, Mỹ đang vô tình gia tăng đòn bẩy cho Iran khi tiếp tục triển khai lực lượng tại Kuwait và Qatar thay vì tăng cường khả năng răn đe nhằm vào Tehran.

“Chiến tranh đang thay đổi nhanh hơn nhiều so với cách tư duy cứng nhắc của Lầu Năm Góc”, ông Rubin nói.

“Chúng ta đang đến điểm mà nên thay thế bộ máy quan liêu và bắt đầu lại dựa trên những bài học về chiến tranh hiện đại và sự linh hoạt trong quản lý hành chính rút ra từ Ukraine và ở mức độ thấp hơn là từ Israel”, ông Micheal Rubin nhận định.