Lý do chương trình tên lửa Iran bị loại khỏi bản ghi nhớ

Việc ba nhà lãnh đạo có lập trường đối lập cùng đưa ra những tuyên bố tương đồng về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran đã thu hút sự chú ý, trong bối cảnh Washington khẳng định bản ghi nhớ mới với Tehran là một bước tiến ngoại giao.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết tên lửa đạn đạo "chưa bao giờ là chủ đề được thảo luận". Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định chương trình tên lửa "sẽ không bao giờ" là một phần của bất kỳ thỏa thuận nào. Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng tên lửa là loại vũ khí "gây thiệt hại nhỏ" nhưng "không làm nổ tung hành tinh" khi ông phát biểu tại hội nghị G7 ở Evian (Pháp).

Theo nội dung bản ghi nhớ Mỹ - Iran, cam kết liên quan đến vũ khí chủ yếu tập trung vào việc Iran không phát triển vũ khí hạt nhân. Chương trình tên lửa đạn đạo - vốn được Tehran coi là một thành tố quan trọng trong chiến lược răn đe không được đề cập trong văn kiện.

Nhiều nhà phân tích nhận định, điều này phản ánh sự đánh đổi giữa các bên nhằm đạt được đồng thuận. Theo đó Washington đã ưu tiên giải quyết vấn đề hạt nhân, trong khi tách chương trình tên lửa thành một chủ đề riêng có thể được xử lý ở giai đoạn sau. Với cách hiểu này, Mỹ đã phân tách hai yếu tố vốn được Iran xem là một cấu trúc răn đe thống nhất, gồm năng lực hạt nhân và hệ thống tên lửa mang đầu đạn.

Một số ý kiến cho rằng, việc bản ghi nhớ không đề cập chương trình tên lửa đồng nghĩa với việc năng lực răn đe thông thường của Iran không bị đặt dưới các ràng buộc mới.

Theo giới quan sát, kết quả đàm phán phản ánh sự khác biệt về ưu tiên giữa hai bên. Trong khi Washington mong muốn sớm đạt được một thỏa thuận, Tehran kiên quyết không đưa chương trình tên lửa vào nội dung thương lượng. Việc mở rộng phạm vi đàm phán sang tên lửa đạn đạo cũng được cho là sẽ buộc Mỹ phải tham vấn sâu hơn với các đồng minh như Israel, Saudi Arabia và UAE, từ đó có thể kéo dài hoặc làm phức tạp tiến trình đàm phán.

Ngoài ra, phát biểu của Tổng thống Trump cho rằng, tên lửa không phải là loại vũ khí "phá hủy hành tinh" cũng được một số chuyên gia xem là tín hiệu cho thấy Washington đặt ưu tiên cao hơn đối với kiểm soát chương trình hạt nhân của Iran.

Theo các nguồn tin được trích dẫn, Iran kỳ vọng sẽ được tiếp cận khoảng 10-16 tỷ USD tài sản bị phong tỏa trong vòng 60 ngày nếu các biện pháp nới lỏng trừng phạt được triển khai. Nếu quá trình dỡ bỏ trừng phạt không đi kèm các điều kiện liên quan đến chương trình tên lửa, Tehran có thể tận dụng nguồn lực mới để tăng cường năng lực sản xuất, đặc biệt là tiếp cận các linh kiện lưỡng dụng như hệ thống dẫn đường, tiền chất nhiên liệu đẩy và thiết bị điện tử tiên tiến.

Khoảng trống trong bản ghi nhớ và tác động đối với an ninh khu vực

Ở góc độ khu vực, nhiều nhà quan sát lưu ý, việc tên lửa đạn đạo không nằm trong phạm vi bản ghi nhớ có thể làm gia tăng lo ngại của các quốc gia như Israel, Saudi Arabia, Qatar và UAE - những nước coi kho tên lửa của Iran là một trong những thách thức an ninh lớn nhất.

Israel nhiều khả năng duy trì hoặc tăng cường các phương án hành động độc lập, trong khi các quốc gia vùng Vịnh có thể đẩy mạnh đầu tư vào năng lực phòng thủ tên lửa và đa dạng hóa quan hệ quốc phòng với các đối tác ngoài Mỹ.

Một số chuyên gia cũng cho rằng cách tiếp cận hiện nay của Washington có thể làm dấy lên câu hỏi về mức độ cam kết đối với an ninh của các đồng minh trong khu vực, khi trọng tâm của bản ghi nhớ chủ yếu tập trung vào chương trình hạt nhân mà chưa đề cập năng lực tên lửa của Iran. Tuy nhiên, giới quan sát lưu ý, hiệu quả cũng như tác động lâu dài của thỏa thuận vẫn sẽ phụ thuộc vào quá trình triển khai và các vòng đàm phán tiếp theo giữa các bên.

Đối với Tehran, chương trình tên lửa không đơn thuần là một công cụ đàm phán mà được xem là trụ cột trong chiến lược bảo đảm an ninh quốc gia. Nếu chương trình hạt nhân được coi là yếu tố ngăn chặn các mối đe dọa mang tính chiến lược, thì lực lượng tên lửa đóng vai trò răn đe các cuộc tấn công thông thường, đồng thời tạo điều kiện để Iran duy trì khả năng triển khai sức mạnh quân sự trong khu vực.

Một số chuyên gia nhận định rằng việc không đề cập tên lửa trong bản ghi nhớ có thể khiến nội dung này trở nên khó đưa trở lại bàn đàm phán trong tương lai. Nếu vấn đề tên lửa tiếp tục nằm ngoài khuôn khổ thỏa thuận, những căng thẳng trong tương lai liên quan đến năng lực tên lửa của Iran có thể diễn ra mà không có sẵn cơ chế kiểm soát hoặc cơ chế giảm leo thang.

Vì vậy, một số nhà quan sát lưu ý, nếu chương trình tên lửa không trở thành nội dung bắt buộc trong các vòng đàm phán kế tiếp, thỏa thuận hiện nay có thể bị đánh giá là mới chỉ giải quyết một phần các vấn đề an ninh liên quan đến Iran.

Tuy nhiên, đây vẫn là các đánh giá từ giới chuyên gia. Hiệu quả thực tế của bản ghi nhớ cũng như tác động đối với cán cân an ninh khu vực sẽ phụ thuộc vào quá trình thực thi thỏa thuận và các cuộc đàm phán tiếp theo giữa Mỹ và Iran.