Trong Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036 vừa được hoàn thiện, Bộ GD&ĐT định hướng tự động hóa tối đa các khâu của kỳ thi, giảm sự can thiệp của con người, đồng thời nghiên cứu khả năng tổ chức nhiều đợt thi trong năm khi đủ điều kiện.

Trao đổi với phóng viên VOV.VN, thầy giáo Vũ Khắc Ngọc (hiện đang công tác tại Hà Nội) - người từng phát hiện dấu hiệu bất thường trong phổ điểm Hà Giang năm 2018 và có nhiều phân tích về vụ điểm Toán bất thườngở Tuyên Quang năm 2026 cho rằng đây là hướng đi phù hợp, song công nghệ không phải là giải pháp duy nhất. Muốn ngăn chặn gian lận và xây dựng kỳ thi công bằng, minh bạch, cần đồng thời đổi mới cơ chế tổ chức, giám sát và kiểm tra, đánh giá trong nhà trường để từng bước chấm dứt bệnh thành tích.

Không chỉ đổi công nghệ, phải chấm dứt bệnh thành tích

PV: Bộ GD&ĐT đang nghiên cứu lộ trình tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính. Theo thầy, đây có phải là giải pháp để hạn chế tiêu cực?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Ứng dụng công nghệ trong thi cử là xu hướng tất yếu. Máy móc không có động cơ gian lận như con người nên việc giảm sự can thiệp trực tiếp của con người ở các khâu quan trọng sẽ góp phần nâng cao tính khách quan và minh bạch.

Thi trên máy tính cũng có nhiều ưu điểm như lưu nhật ký làm bài, hỗ trợ tổ chức nhiều đợt thi, sử dụng nhiều mã đề và giảm nguy cơ lộ đề trên diện rộng. Tuy nhiên, không nên coi đây là "chiếc đũa thần" có thể xóa bỏ hoàn toàn gian lận. Không có hệ thống nào hoàn hảo tuyệt đối. Gian lận và chống gian lận luôn song hành, vì vậy, công nghệ chỉ là một phần của lời giải. Nếu quy trình quản lý và cơ chế giám sát chưa đủ chặt chẽ thì tiêu cực vẫn có thể xảy ra.

Việc chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính với quy mô hơn một triệu thí sinh cũng đặt ra nhiều thách thức, từ hạ tầng kỹ thuật, thiết bị, đường truyền đến việc bảo đảm điều kiện giữa các địa phương.

Một vấn đề quan trọng khác là sự công bằng giữa các đợt thi. Nếu tổ chức nhiều đợt trong năm thì ngân hàng câu hỏi phải đủ lớn, được chuẩn hóa để các đề có độ khó và khả năng phân hóa tương đương. Các kỳ thi quốc tế làm được điều này vì đã đầu tư trong nhiều năm. Việt Nam có thể hướng tới nhưng cần lộ trình phù hợp.

PV: Có ý kiến cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT nên điều chỉnh theo hướng 70% câu hỏi trắc nghiệm và 30% câu hỏi tự luận, nhất là ở những câu hỏi phân hóa, để đánh giá đúng năng lực và hạn chế gian lận. Quan điểm của thầy về đề xuất này?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Mỗi hình thức thi, trắc nghiệm hay tự luận, đều có ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với mục tiêu của từng kỳ thi. Với những kỳ thi chuyên biệt, có mức độ phân hóa cao, quy mô không lớn như kỳ thi học sinh giỏi, hình thức tự luận là phù hợp để đánh giá năng lực đặc thù của thí sinh.

Trong khi đó, kỳ thi tốt nghiệp THPT được tổ chức trên quy mô rất lớn với hơn một triệu thí sinh, nhằm đánh giá năng lực chung theo chuẩn thống nhấtnên thi trắc nghiệm vẫn là lựa chọn phù hợp. Hình thức này giúp bảo đảm tính khách quan, giảm sự phụ thuộc vào người chấm, đồng thời với số lượng câu hỏi lớn có thể đánh giá phạm vi kiến thức rộng hơn, phân hóa thí sinh tốt hơn và hạn chế tình trạng học tủ, học lệch. Đây cũng là lý do nhiều kỳ thi chuẩn hóa trên thế giới vẫn sử dụng hình thức trắc nghiệm.

Tôi không cho rằng gian lận xuất phát từ trắc nghiệm hay tự luận mà chủ yếu nằm ở khâu tổ chức và giám sát. Thực tế, trước đây khi nhiều kỳ thi tổ chức hoàn toàn bằng tự luận thì tiêu cực vẫn xảy ra. Vì vậy, không nên đồng nhất thi trắc nghiệm với nguy cơ gian lận.

Theo tôi, thay vì ấn định tỷ lệ 70% trắc nghiệm và 30% tự luận theo cách truyền thống, giải pháp khoa học hơn là tiếp tục cải tiến chính các dạng câu hỏi trắc nghiệm. Việc bổ sung các định dạng như trắc nghiệm đúng - sai nhiều mệnh đề hay câu hỏi trả lời ngắn đã cho thấy khả năng phân hóa rất tốt. Những dạng câu hỏi này không chỉ đo lường được tư duy và năng lực giải quyết vấn đề ở mức độ sâu hơn, hạn chế tình trạng "khoanh lụi"mà vẫn giữ được ưu thế về tính khách quan và minh bạch trong chấm thi trên quy mô toàn quốc.

Tự luận vẫn có vai trò quan trọng trong việc đánh giá năng lực lập luận và diễn đạt. Tuy nhiên, với một kỳ thi quốc gia có quy mô rất lớn như kỳ thi tốt nghiệp THPT, nếu tăng mạnh tỷ trọng tự luận sẽ tạo áp lực rất lớn cho công tác chấm thi và bảo đảm sự thống nhất trong đánh giá. Vì vậy, điều quan trọng không phải là lựa chọn trắc nghiệm hay tự luậnmà là thiết kế hình thức thi phù hợp với mục tiêu đánh giá và yêu cầu của kỳ thi.

PV: Bộ trưởng Bộ GD&ĐT HoàngMinh Sơn mới đây nhấn mạnh yêu cầu xây dựng kỳ thi theo tinh thần "học thật, thi thật, nhân tài thật". Theo thầy, đâu là điều cốt lõi để hiện thực hóa mục tiêu này?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Tôi hoàn toàn đồng tình với định hướng đó. Muốn có "nhân tài thật" thì trước hết phải có "học thật" và "thi thật". Điều đó đòi hỏi đề thi phải đánh giá đúng năng lực của học sinh, quá trình tổ chức thi phải nghiêm túc, minh bạch, còn việc dạy học cần hướng đến phát triển năng lực thay vì luyện mẹo làm bài. Khi kết quả thi phản ánh đúng năng lực của học sinh thì kỳ thi mới thực sự tạo được niềm tin cho xã hội và là cơ sở để các trường tuyển chọn đúng người.

"Học thật" không phải là ghi nhớ máy móc các công thức hay học thuộc lòng văn mẫu, mà là học sinh có tư duy đọc hiểu tốt, biết vận dụng kiến thức vào các bối cảnh thực tiễn và liên ngành. Để "thi thật", các bài thi cần được chuẩn hóa, thiết kế theo hướng đánh giá năng lực thay vì chỉ kiểm tra trí nhớ, bảo đảm đo lường chính xác thực lực của người học. Khi "học thật" và "thi thật" được bảo đảm thì những "nhân tài thật" sẽ tự nhiên được phát hiện và tuyển chọn.

Muốn "học thật, thi thật" thìphải đổi từ cách tổ chức kỳ thi đến cách đánh giá trong nhà trường

PV: Sau những vấn đề phát sinh của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, nhiều ý kiến vẫn băn khoăn liệu mô hình "2 trong 1" có còn phù hợp hay không. Quan điểm của thầy thế nào?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Trước hết, cần nhìn nhận một cách công bằng về kỳ thi tốt nghiệp THPT. Dù xảy ra sai phạm nghiêm trọng tại Tuyên Quang, xét trên tổng thể đây vẫn là kỳ thi có độ minh bạch và chịu sự giám sát xã hội rất cao. Đây vẫn là kỳ thi có độ tin cậy cao. Vì vậy, không nên vì một vụ việc mà phủ nhận toàn bộ giá trị của kỳ thi. Điều quan trọng là tiếp tục hoàn thiện kỳ thi, chứ không phải phủ nhận hay thay thế hoàn toàn bằng một mô hình khác.

Theo tôi, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc tách hay nhập kỳ thimà ở cách nhìn nhận đúng bản chất của nó. Về mặt pháp lý, đây là kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, trên thực tế, phụ huynh, học sinh, giáo viên và các trường đại học đều coi đây là kỳ thi quyết định cơ hội vào đại học. Đề thi cũng được thiết kế theo hướng có tính phân hóa để phục vụ tuyển sinh.

Vì vậy, nên nghiên cứu khôi phục tên gọi "Kỳ thi THPT quốc gia" để phản ánh đúng tính chất "2 trong 1": vừa xét công nhận tốt nghiệp, vừa cung cấp dữ liệu tin cậy cho tuyển sinh đại học. Khi đó cũng cần điều chỉnh một số quy định trong Luật Giáo dục để phù hợp với vai trò thực tế của kỳ thi.

Theo tôi, kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn cần được duy trì như một chuẩn đánh giá quốc gia. Điều quan trọng không phải là thay đổi mô hình kỳ thimà là tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm công bằng, khách quan, phản ánh đúng năng lực người học và giữ vững niềm tin của xã hội.

PV: Điều đó sẽ tác động như thế nào đến công tác tổ chức?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Khi xác định đúng đây là kỳ thi quốc gia với hai mục tiêu thì cơ chế tổ chức và giám sát cũng phải được thiết kế tương xứng. Theo tôi, cần tăng cường cơ chế giám sát chéo giữa Bộ GD&ĐT, các trường đại học và địa phương, thay vì trao quá nhiều quyền cho địa phương như hiện nay. Việc địa phương vừa tổ chức, vừa coi thi, vừa bố trí phòng thi, sắp xếp thí sinh... sẽ làm tăng nguy cơ lợi ích cục bộ và sự can thiệp vào kỳ thi.

Các trường đại học - với tư cách là đơn vị sử dụng kết quả tuyển sinh - cần tham gia nhiều hơn vào công tác tổ chức và giám sát. Có thể nghiên cứu để học sinh thi chéo trường, giám thị coi thi chéo tỉnh, thành phố, đồng thời tăng cường lực lượng của các trường đại học tham gia làm thi. Khi càng nhiều chủ thể cùng giám sát thì nguy cơ tiêu cực sẽ càng giảm.

Sau khi luật hóa lại vai trò của kỳ thi, cũng có thể nghiên cứu điều chỉnh tỷ trọng điểm học bạ trong xét công nhận tốt nghiệp lên khoảng 60%, giảm tỷ trọng điểm thi xuống 40%. Khi đó, đề thi sẽ có điều kiện tăng tính phân hóa để phục vụ tuyển sinh đại học, đồng thời vẫn bảo đảm mục tiêu xét tốt nghiệp.

Theo tôi, đây mới là giải pháp căn cơ. Không phải sau mỗi sự việc lại bổ sung thêm vài quy định, mà cần thiết kế lại cơ chế vận hành để hạn chế những khoảng trống trong tổ chức.

PV: Bộ trưởng Bộ GD&ĐT yêu cầu chấm dứt bệnh thành tích trong giáo dục. Theo thầy, cần thay đổi việc kiểm tra, đánh giá và sử dụng học bạ như thế nào để học bạ thực sự phản ánh đúng năng lực học sinh?

Thầy Vũ Khắc Ngọc: Theo tôi, trước hết cần thay đổi nhận thức về mục tiêu của việc đánh giá. Cần chuyển mạnh từ "đánh giá để lấy điểm" sang "đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh", giúp các em nhận ra điểm mạnh, điểm yếu và những lỗ hổng kiến thức để tiếp tục hoàn thiện, thay vì chỉ chạy theo điểm số.

Cùng với đó, việc kiểm tra, đánh giá trong nhà trường cần được chuẩn hóa hơn về đề kiểm tra, tiêu chí chấm và quy trình đánh giá để bảo đảm tính khách quan. Học bạ phải phản ánh trung thực quá trình học tập và sự tiến bộ của học sinh, thay vì chỉ là một bảng điểm đẹp.

Ở tầm vĩ mô, cần tiếp tục số hóa và liên thông dữ liệu học bạ trên hệ thống quản lý quốc gia, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá thống nhất và có cơ chế đối sánh độc lập giữa kết quả học bạ với các kỳ thi chuẩn hóa như kỳ thi tốt nghiệp THPT hoặc các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy. Nếu có sự chênh lệch lớn giữa điểm học bạ và kết quả các kỳ thi chuẩn hóa thì đó sẽ là cơ sở để giám sát, từng bước triệt tiêu động lực "lạm phát điểm số" và chạy theo thành tích trong các nhà trường.

Khi chất lượng đánh giá được nâng lên và gắn với trách nhiệm của mỗi cơ sở giáo dục, học bạ sẽ phản ánh đúng năng lực của học sinh hơn, qua đó góp phần từng bước khắc phục bệnh thành tích và tạo nền tảng cho mục tiêu "học thật, thi thật, nhân tài thật" mà Bộ trưởng Bộ GD&ĐT đã đặt ra.

PV: Xin cảm ơn thầy!