Đằng sau mỗi chiếc mặt nạ là cả một thế giới quan, nơi bệnh tật được nhân cách hóa, thiên nhiên mang quyền năng siêu nhiên, và con người tìm kiếm sự chữa lành thông qua nghi lễ.

Khi bệnh tật mang hình hài ác quỷ

Trong quan niệm cổ truyền của người Sri Lanka, bệnh tật không đơn thuần là hiện tượng sinh học mà được xem là do các thế lực siêu nhiên gây ra. Người xưa tin rằng có 18 loại bệnh chính, mỗi loại tương ứng với một ác quỷ - gọi chung là Sanni. Việc chế tác và sử dụng mặt nạ trong các nghi lễ múa trừ tà (Sanni Yakuma) nhằm xoa dịu, xua đuổi hoặc thuần phục những thế lực này để chữa bệnh cho con người.

Song song với đó là những truyền thuyết về các chủng tộc siêu nhiên như Rakshasa, hay những nhân vật mang quyền năng sinh - tử, bảo hộ hoặc hủy diệt. Chính những lớp trầm tích tín ngưỡng này đã tạo nên hệ thống mặt nạ phong phú và độc đáo bậc nhất Nam Á.

Ba nhóm mặt nạ chính

Mặt nạ Sri Lanka được chia thành ba nhóm chính, mỗi nhóm gắn với một chức năng xã hội và nghi lễ khác nhau.

Raksha là nhóm mặt nạ mang hình dáng dữ tợn, đại diện cho các thế lực siêu nhiên mạnh mẽ. Nổi bật trong đó là Naga Raksha (mặt nạ rắn hổ mang), gắn với truyền thuyết Rakshasa có khả năng biến hóa thành rắn để gieo rắc nỗi kinh hoàng; hay Gurulu Raksha - mặt nạ chim thần, kẻ thù của loài rắn, biểu trưng cho sức mạnh bảo hộ và trật tự. Maru Raksha đại diện cho cái chết, được tin là có quyền định đoạt sinh mệnh con người, song cũng có thể trì hoãn cái chết nếu được cầu xin đúng nghi lễ.

Kolam là nhóm mặt nạ mang tính đời sống và sân khấu, thường xuất hiện trong các vở kịch dân gian hài hước. Những nhân vật như Nonchi Akka, Anabera hay Jasaya phản ánh sinh hoạt xã hội, tầng lớp và quan hệ cộng đồng, góp phần phê phán và giáo dục xã hội thông qua tiếng cười.

Sanni là nhóm mặt nạ gắn chặt với nghi lễ chữa bệnh. Hệ thống Maha Kola Sanni gồm 18 loại, mỗi loại đại diện cho một dạng bệnh như sốt, co giật, điên loạn, mù lòa, điếc hay bệnh truyền nhiễm. Thông qua nghi lễ múa, âm nhạc và mặt nạ, cộng đồng tin rằng có thể đưa người bệnh trở lại trạng thái cân bằng thể chất và tinh thần.

Nghệ thuật của đôi tay và thời gian

Mặt nạ truyền thống Sri Lanka được chế tác hoàn toàn thủ công, chủ yếu từ gỗ cây Kaduru - loài cây mọc ở vùng đầm lầy ven ruộng lúa. Gỗ Kaduru mềm, nhẹ, dễ chạm khắc và khi khô có đặc tính tương tự gỗ balsa, rất phù hợp để tạo hình.

Sau khi đốn cây, người thợ bóc vỏ, cắt thân gỗ thành từng khúc theo kích thước mặt nạ. Gỗ được tạo dáng sơ bộ rồi hun khói trên gác bếp khoảng một tuần để đạt độ khô lý tưởng. Công đoạn chạm khắc hoàn toàn không dùng máy móc, đòi hỏi kỹ năng và kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ. Trung bình, một chiếc mặt nạ nhỏ cần khoảng một tuần để hoàn thiện.

Phần sơn vẽ tuân theo các chỉ dẫn được ghi chép trong sách lá cọ Ola cổ - những văn bản lưu giữ tri thức y học, nghi lễ và mỹ thuật truyền thống. Màu sắc rực rỡ, hình khối phóng đại không chỉ tạo ấn tượng thị giác mạnh mẽ mà còn mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc.

Di sản sống giữa đời sống đương đại

Ngày nay, mặt nạ Sri Lanka vẫn hiện diện trong các lễ hội, nghi lễ truyền thống và trở thành biểu tượng văn hóa thu hút du khách quốc tế. Tại những làng nghề như Ambalangoda, nghệ nhân vẫn miệt mài gìn giữ kỹ thuật cổ, đồng thời thích ứng với bối cảnh du lịch và kinh tế sáng tạo.

Từ công cụ chữa bệnh, phương tiện kể chuyện cho đến tác phẩm nghệ thuật, mặt nạ Sri Lanka cho thấy cách con người đối thoại với nỗi sợ, bệnh tật và cái chết bằng văn hóa. Đó không chỉ là di sản của quá khứ, mà là một thực hành văn hóa sống, tiếp tục kể câu chuyện về bản sắc và niềm tin của đảo quốc Nam Á này.