Từ kẹo dẻo, nước giải khát, tinh dầu thuốc lá điện tử cho đến “thảo mộc thư giãn”, ma túy đang biến tướng dưới nhiều hình thức, trà trộn tinh vi vào đời sống thường nhật. Không còn chỉ là câu chuyện của những tụ điểm vũ trường, hiểm họa ma túy trá hình đã len lỏi khắp nơi, nhắm trực diện vào giới trẻ.

Đáng lo ngại hơn khi không ít người nổi tiếng, nghệ sĩ, người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội đã bị phát hiện liên quan đến ma túy. Điều đó khiến ranh giới giữa tò mò, thử nghiệm và nghiện ngập ngày càng trở nên mong manh đối với giới trẻ. TS Hán Đình Hoè, giảng viên Trung tâm Đào tạo và nghiên cứu về lạm dụng nghiện chất - HIV, Trường Đại học Y Hà Nội cho rằng việc nghệ sĩ, người nổi tiếng liên quan đến ma túy có thể tác động tiêu cực đến nhận thức của giới trẻ, vì họ là những người có sức ảnh hưởng lớn tới giới trẻ. Nếu thông tin được tiếp nhận thiếu chọn lọc, một số bạn trẻ có thể hiểu sai rằng ma túy là thể hiện sự “sành điệu”, “cá tính” hoặc gắn với lối sống nổi tiếng. Điều này rất nguy hiểm vì làm giảm nhận thức về rủi ro và hậu quả của ma túy.

Tuy nhiên, theo TS Hán Đình Hoè nếu được truyền thông đúng cách, đây sẽ là bài học cảnh tỉnh cho nhiều người. Người nổi tiếng càng có ảnh hưởng thì càng phải có trách nhiệm với hành vi của mình, bởi tác động của họ không chỉ dừng ở cá nhân mà còn ảnh hưởng đến cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên.

“Điều đáng lo nhất hiện nay không chỉ là số lượng gia tăng, mà là ma túy đang trở nên dễ tiếp cận hơn, khó nhận diện hơn và dễ được bình thường hóa hơn trong một bộ phận giới trẻ”. Chia sẻ điều này, ông Hoè cho rằng, thực tế trong những năm gần đây tình hình ma túy có nhiều thay đổi đáng lo ngại từ phương thức sản xuất, mua bán đến sử dụng ma túy. Trước hết là ma túy tổng hợp tăng rất nhanh, đặc biệt các chất kích thích dạng tổng hợp. Khu vực Đông Nam Á ghi nhận lượng methamphetamine bị thu giữ ở mức kỷ lục trong năm 2024, cho thấy nguồn cung vẫn rất lớn và ngày càng phức tạp. Thứ hai là phương thức mua bán ngày càng tinh vi, không chỉ qua đường biên giới truyền thống mà còn lợi dụng mạng xã hội, internet, dịch vụ chuyển phát, hàng không và đường biển để che giấu hoạt động phạm pháp. Đây là điểm được các cơ quan chức năng Việt Nam và khu vực đặc biệt lưu ý trong thời gian gần đây.

Cách sử dụng ma túy cũng có xu hướng trẻ hóa, kín đáo và gắn với giải trí. Một số bạn trẻ không còn “nghiện” ma tuý theo nghĩa truyền thống, mà coi đó là công cụ để vui chơi, giảm căng thẳng, tăng hưng phấn hoặc thể hiện lối sống. “Điều này rất nguy hiểm vì làm giảm cảm nhận về rủi ro, trong khi ma túy tổng hợp có thể gây lệ thuộc, rối loạn tâm thần, hành vi mất kiểm soát và nhiều hệ lụy xã hội”. Không những thế, điều nguy hiểm được TS Đoàn Văn Tình nhấn mạnh, đó là ma túy hiện nay ngày càng được ngụy trang tinh vi, xuất hiện dưới dạng thuốc lá điện tử, tinh dầu vape, bánh kẹo, socola, nước uống, thực phẩm hoặc các sản phẩm được quảng cáo là “giảm căng thẳng”, “thư giãn”, “tăng năng lượng”. Những hình thức này rất nguy hiểm vì dễ tạo cảm giác vô hại, đặc biệt với học sinh, sinh viên và người trẻ. Các em có thể tò mò, dùng thử mà không biết sản phẩm đã bị pha trộn chất gây nghiện hoặc chất hướng thần.

Liệu có đang tồn tại khoảng trống pháp lý hoặc lổ hổng quản lý khiến các loại ma túy thế hệ mới liên tục xuất hiện dưới những hình thức khác nhau? Chia sẻ về câu hỏi này, TS Hán Đình Hòe cho rằng nói chính xác hơn là có độ trễ pháp lý và lỗ hổng quản lý thực thi.

Ma túy thế hệ mới thay đổi công thức rất nhanh. Khi một chất mới xuất hiện, cần có thời gian để phát hiện, giám định, đánh giá nguy cơ và đưa vào danh mục quản lý. Việt Nam đã liên tục bổ sung danh mục chất ma túy, như Nghị định 90/2024/NĐ-CP bổ sung 15 chất mới và Nghị định 28/2026/NĐ-CP ban hành danh mục chất ma túy, tiền chất mới. Điều này cho thấy pháp luật có cập nhật, nhưng tốc độ biến đổi của ma túy tổng hợp thường nhanh hơn tốc độ quản lý.

Vì vậy, vấn đề không chỉ là “thiếu luật”, mà là cần cơ chế cập nhật danh mục nhanh hơn, giám sát chặt hơn các sản phẩm mới, kiểm soát tốt hơn kênh bán hàng online và tăng năng lực phát hiện sớm trong cộng đồng, trường học, gia đình. Ma túy thay đổi hình thức rất nhanh, nên quản lý cũng phải linh hoạt và đi trước một bước.

Trước thực trạng đáng lo ngại này, TS Hán Đình Hòe chỉ ra 5 giải pháp cấp bách nhất nhất hiện nay để ngăn ma túy len lỏi vào giới trẻ. Đầu tiên là các hoạt động truyền thông, cần rõ ràng, gần với giới trẻ, giúp các em nhận diện ma túy ngụy trang dưới dạng vape, bánh kẹo, nước uống, “đồ thư giãn” hay “giảm stress”. Hai là, giáo dục kỹ năng trong nhà trường, đặc biệt là kỹ năng từ chối, ứng phó áp lực nhóm và kiểm chứng thông tin trên mạng. Thứ ba, gia đình phải quan sát và đồng hành. Khi trẻ có căng thẳng, cô đơn, áp lực học tập hoặc thay đổi hành vi, gia đình cần lắng nghe sớm để tránh việc các em tìm đến chất gây nghiện như một cách giải tỏa. Giải pháp thứ tư chính là siết chặt quản lý mạng xã hội, thương mại điện tử, dịch vụ giao hàng và các sản phẩm không rõ nguồn gốc. Và cuối cùng là can thiệp sớm với nhóm có nguy cơ, kết nối tư vấn tâm lý, hỗ trợ xã hội và dịch vụ chuyên môn trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng.

“Tóm lại, phòng chống ma túy trong giới trẻ phải kết hợp giáo dục, gia đình, quản lý xã hội và hỗ trợ sớm”, TS Hán Đình Hòe khẳng định. Bên cạnh đó cần xây dựng một cơ chế cảnh báo sớm đối với các loại ma tuý mới để xã hội, nhà trường, gia đình kịp thời nhận diện nguy cơ. Bởi thực tế các chất này thay đổi nhanh, được ngụy trang tinh vi và có thể lan vào giới trẻ trước khi xã hội kịp nhận diện. Nếu chỉ chờ đến khi có nhiều vụ việc xảy ra mới xử lý thì đã muộn. Nhiều hệ thống quốc tế cũng đi theo hướng này. Cơ quan Phòng chống ma tuý và tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC) có cơ chế để theo dõi, phân tích và báo cáo xu hướng các chất hướng thần mới. Liên minh Châu Âu (EU) cũng có hệ thống cảnh báo sớm nhằm phát hiện, đánh giá và ứng phó nhanh với các nguy cơ sức khỏe, xã hội do chất mới gây ra.

TS Hán Đình Hòe cũng khuyến cáo giới trẻ cần được trang bị ít nhất 5 “lá chắn” quan trọng, đó là: Kiến thức đúng, có kỹ năng nhận diện rủi ro, biết kỹ năng từ chối, tập rèn kỹ năng quản lý căng thẳng, tìm mạng lưới hỗ trợ tin cậy.

“Đừng để giới trẻ phải tự chống chọi một mình trước ma túy”, đó là thông điệp mạnh mẽ nhất mà TS Hòe đưa ra trong bối cảnh hiện nay. Ông nhấn mạnh, ma túy không phải là sành điệu, không phải là giải tỏa căng thẳng, càng không phải là trải nghiệm đáng thử. Một lần tò mò có thể đánh đổi bằng sức khỏe, tương lai và cả cuộc đời.