Thi lại phải dựa trên kết quả điều tra và căn cứ pháp luật

PV: Thưa ông, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố vụ án, khởi tố 4 bị can về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" liên quan đến Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá như thế nào về tính chất của vụ án này?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Đến thời điểm này, cơ quan điều tra đã xác định hành vi vi phạm xảy ra ở khâu coi thi và giám sát kỳ thi. Theo thông tin ban đầu, người được xác định có vai trò chỉ đạo là Trưởng điểm thi, cùng với sự tham gia của một số cán bộ được phân công thực hiện nhiệm vụ tại điểm thi. Kết quả điều tra bước đầu cho thấy có trường hợp trực tiếp vào phòng thi hướng dẫn, nhắc bài môn Toán cho thí sinh.

Đây không chỉ là hành vi vi phạm Quy chế thi tốt nghiệp THPT mà còn có dấu hiệu của tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ". Việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can là cần thiết để điều tra toàn diện, xác định rõ vai trò của từng cá nhân và xử lý theo đúng quy định của pháp luật.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ thi quốc gia, không chỉ đánh giá kết quả học tập của học sinh mà còn là căn cứ để xét công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh đại học. Vì vậy, quy chế thi được xây dựng rất chặt chẽ nhằm bảo đảm tính khách quan, công bằng, minh bạch và bảo vệ quyền lợi của tất cả thí sinh.

Điều đáng nói là những người bị khởi tố đều là những người có chức vụ, quyền hạn, được giao nhiệm vụ tổ chức kỳ thi. Theo quy định, họ phải có trách nhiệm bảo đảm kỳ thi diễn ra đúng quy chế, ngăn chặn các hành vi gian lận. Tuy nhiên, kết quả điều tra ban đầu lại cho thấy một số người đã lợi dụng chính vị trí, nhiệm vụ của mình để tạo điều kiện cho hành vi gian lận xảy ra. Điều này làm sai lệch kết quả thi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự công bằng của kỳ thi và làm giảm niềm tin của xã hội đối với công tác tổ chức thi.

PV: Theo ông, từ những thông tin điều tra ban đầu, có thể nhìn nhận như thế nào về động cơ của hành vi gian lận trong vụ việc này và trách nhiệm pháp lý của những người liên quan?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Thực tế cho thấy, gian lận trong thi cử do người có chức vụ, quyền hạn thực hiện thường sẽ thuộc hai trường hợp là do vụ lợi hoặc do bệnh thành tích. Trường hợp thứ nhất là vì vụ lợi, khi đó hành vi có thể chỉ do một vài cá nhân thực hiện để trục lợi. Trường hợp thứ hai là vì bệnh thành tích. Nếu mục đích là nâng thành tích của học sinh, của nhà trường vượt quá năng lực thực tế thì thường đây không còn là hành vi đơn lẻ mà có sự bàn bạc, chỉ đạo, phân công và nhiều người cùng tham gia thực hiện.

Qua những thông tin ban đầu, vụ việc xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang có nhiều dấu hiệu của bệnh thành tích. Đây là bài học rất đắt giá đối với công tác tổ chức các kỳ thi quốc gia. Những người có trách nhiệm bảo đảm sự nghiêm minh của kỳ thi lại trực tiếp hoặc tạo điều kiện cho hành vi gian lận xảy ra thì mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn hơn rất nhiều so với hành vi gian lận của một vài thí sinh riêng lẻ.

Nếu quá trình điều tra chứng minh các bị can đã cố ý làm trái công vụ vì động cơ cá nhân hoặc vì bệnh thành tích, làm sai lệch kết quả thi, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của các thí sinh khác thì sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự. Việc xử lý nghiêm minh không chỉ nhằm xác định trách nhiệm của từng cá nhân mà còn góp phần bảo đảm tính thượng tôn pháp luật, giữ gìn uy tín của kỳ thi quốc gia và tạo sự răn đe đối với những trường hợp tương tự.

Thi lại hay không phải dựa trên kết quả điều tra từng thí sinh

PV: Sau khi xảy ra vụ việc, tỉnh Tuyên Quang đã đề xuất Bộ GD&ĐT cho phép tổ chức thi lại môn Toán đối với các thí sinh tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Theo ông, đề xuất này có cơ sở pháp lý như thế nào?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Theo tôi, đây là đề xuất xuất phát từ mong muốn khắc phục hậu quả của vụ việc và bảo đảm quyền lợi cho các thí sinh. Tuy nhiên, trong hoạt động quản lý nhà nước, không phải mọi đề xuất đều có thể được chấp thuận mà phải căn cứ vào quy định của pháp luật và kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền.

Việc có tổ chức thi lại hay không sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là kết quả điều tra, mức độ sai phạm, phạm vi ảnh hưởng của vụ việc và việc xác định cụ thể những thí sinh nào có vi phạm, những thí sinh nào không vi phạm. Đây cũng là lý do Bộ GD&ĐT cho biết sẽ chỉ quyết định phương án xử lý sau khi có đầy đủ kết quả kiểm tra, xác minh và đánh giá toàn diện tác động của vụ việc.

PV: Theo ông, Bộ GD&ĐT cần căn cứ vào những yếu tố nào để quyết định có tổ chức thi lại hay không, vừa đúng quy định pháp luật, vừa bảo đảm công bằng cho thí sinh?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Theo tôi, điều quan trọng nhất lúc này là phải chờ kết quả điều tra để làm rõ bản chất vụ việc và phân loại cụ thể từng trường hợp.

Cơ quan điều tra sẽ phải xác định thí sinh nào thực sự có hành vi gian lận, thí sinh nào làm bài bằng năng lực thực chất, đồng thời đánh giá mức độ tác động của các hành vi vi phạm đến kết quả kỳ thi. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để cơ quan quản lý giáo dục xem xét phương án xử lý phù hợp.

Theo Quy chế thi tốt nghiệp THPT ban hành kèm theo Thông tư số 24/2024 của Bộ GD&ĐT, đối với những thí sinh có hành vi vi phạm như chép bài, nhận bài giải trái phép hoặc các hành vi gian lận khác thì tùy tính chất, mức độ sẽ bị xử lý từ khiển trách, cảnh cáo, đình chỉ thi, cho điểm 0 đến hủy kết quả thi. Trường hợp có dấu hiệu tội phạm sẽ được chuyển cơ quan điều tra xử lý theo quy định của pháp luật.

Bởi vậy, nếu kết quả điều tra xác định có những thí sinh được nâng điểm do hành vi gian lận thì việc xử lý phải tuân thủ đúng Quy chế thi. Những trường hợp này có lỗi nên sẽ phải chịu hậu quả pháp lý tương ứng, chứ không thể mặc nhiên được tổ chức thi lại.

Ngược lại, đối với những thí sinh không có hành vi vi phạm, kết quả thi phản ánh đúng năng lực thực chất thì quyền và lợi ích hợp pháp của các em cần được bảo đảm. Nếu kết quả điều tra chứng minh bài thi của các em không chịu sự tác động của hành vi gian lận thì không có lý do gì để hủy bỏ kết quả hay buộc các em phải thi lại.

Theo tôi, quyết định có tổ chức thi lại hay không không thể chỉ dựa trên đề xuất của địa phương hoặc mong muốn của một bộ phận phụ huynhmà phải căn cứ vào kết quả điều tra, phạm vi ảnh hưởng của vụ việc và các quy định của pháp luật. Nguyên tắc quan trọng nhất là phải bảo đảm công bằng giữa những người chấp hành đúng Quy chế thi với những trường hợp có hành vi gian lận.

Thực tế, pháp luật hiện hành chỉ đặt ra việc tổ chức thi lại trong những trường hợp đặc biệt như xảy ra thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, lộ đề thi hoặc những sự cố khách quan khác khiến kỳ thi không thể diễn ra bình thường và thí sinh không có lỗi. Đối với các trường hợp gian lận do lỗi cố ý của người tham gia kỳ thi thì việc xử lý phải theo đúng quy định của Quy chế thi và kết quả điều tra, chứ không thể lấy việc tổ chức thi lại để thay thế các chế tài xử lý vi phạm.

PV: Từ vụ việc xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, theo ông, cần có những giải pháp gì để ngăn chặn những vụ việc tương tự trong thời gian tới?

TS. Luật sư Đặng Văn Cường: Trước hết cần xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng hành vi và đúng quy định của pháp luật đối với tất cả những cá nhân vi phạm. Cơ quan điều tra cần tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò của từng bị can, xác định hậu quả của hành vi phạm tội, đồng thời xem xét trách nhiệm của những người khác nếu có căn cứ cho thấy đã biết, giúp sức hoặc cùng thực hiện hành vi vi phạm.

Bên cạnh việc xử lý trách nhiệm hình sự, ngành giáo dục cũng cần rà soát toàn bộ quy trình tổ chức kỳ thi, siết chặt trách nhiệm của trưởng điểm thi, thư ký, giám thị và những người tham gia tổ chức thi; tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát, lưu trữ dữ liệu, kiểm soát hoạt động tại các điểm thi để kịp thời phát hiện và ngăn chặn tiêu cực.

Quan trọng hơn, cần xây dựng cơ chế giám sát độc lập, nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu và xử lý nghiêm mọi hành vi can thiệp trái quy định vào kỳ thi. Chỉ khi mọi cán bộ tham gia tổ chức thi nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý và hậu quả của hành vi vi phạm thì mới có thể phòng ngừa hiệu quả những vụ việc tương tự.

Vụ việc tại Tuyên Quang cũng là lời cảnh báo về những hệ lụy của bệnh thành tích trong giáo dục. Khi thành tích trở thành mục tiêu bằng mọi giá thì rất dễ dẫn đến việc xem nhẹ quy định pháp luật, làm sai lệch giá trị thật của giáo dục và gây bất công đối với những học sinh học thật, thi thật.

Theo tôi, xử lý nghiêm vụ án này không chỉ để xác định trách nhiệm của các bị can mà còn là thông điệp khẳng định rằng mọi hành vi đánh đổi sự công bằng của kỳ thi lấy thành tích đều phải trả giá trước pháp luật. Chỉ khi bệnh thành tích được đẩy lùi và pháp luật được thực thi nghiêm minh thì mới có thể giữ vững kỷ cương, bảo vệ sự công bằng và uy tín của Kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia.

PV: Xin cảm ơn ông!