Khi nói về công việc giáo dục trong thời kỳ mới, tôi muốn đưa ra hai trường hợp sau đây để chúng ta cùng thảo luận.

Thứ nhất là về một người Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Phong Điền, Phó Giám đốc Đại học Bách Khoa Hà Nội. Ông Điền sinh năm 1969.Khihọc Đại học Bách Khoa năm 1985, lúc đó, ông mới chỉ 16 tuổi. Sau khi tốt nghiệp và đi làm, ông quay lại làm nghiên cứu và trở thành giảng viên, sau đó trở thành Trưởng phòng Đào tạo và bây giờ là Phó Giám đốc Đại học Bách Khoa Hà Nội.

Một trường hợp khác cũng là một người đương thời, một người Mỹ, đó là Phó Tổng thống Mỹ JD Vance. Ông đi học đại học sau khi tham gia Thủy quân lục chiến Mỹ vào năm 2007, bắt đầu học tại Đại học Ohio và học cùng một lúc hai chuyên ngành, ở Mỹ gọi là song bằng (double major), đó là khoa học chính trị và triết học.

Vào trường Ohio năm 2007, ông JD Vance đã tốt nghiệp năm 2009, tức là sau chỉ 1 năm 8 tháng học, được công nhận tốt nghiệp xuất sắc. Việc tốt nghiệp sớm như vậy cho phép ông có thể sớm học ở Đại học Yale và sau này như chúng ta biết là, ông trở thành Phó Tổng thống Mỹ khi còn rất trẻ.

Đây là hai trường hợp tương đối điển hình để so sánh với giáo dục Việt Nam. Giáo dục của chúng ta hiện nay sẽ khó có thể có những trường hợp như PGS.TS Nguyễn Phong Điền hay trường hợp của JD Vance đều không có cơ hội để thực hiện với các quy định hiện hành trong hệ thống giáo dục chúng ta.

Hệ thống giáo dục của chúng ta hiện nay được quản lý theo hình thức niên chế, quản lý thời gian của người học, điểm danh hay yêu cầu phải có một số lượng ngày học, giờ học nhất định rồi mới đủ điều kiện để có thể thi và tốt nghiệp. Không có cơ hội nào cho mọi người có thể tốt nghiệp sớm như trường hợp của JD Vance hay cũng không thể vào trường đại học sớm như trường hợp của Tiến sĩ Nguyễn Phong Điền.

Nếu chúng ta quay về những năm 60, những năm 70, số thanh niên xuất sắc ở trong xã hội, những người học đại học (thường gọi là 10 + 3), thậm chí là những người học chỉ xong trung học cơ sở lớp 7 (hoặc 7 + 3, 7 + 2) sau này có thể học tiếp, nhưng lúc đó đến 18 tuổi đã có thể tham gia thị trường lao động.

Đến bây giờ, tuổi tham gia thị trường lao động của một phần rất lớn thanh niên Việt Nam là 22 tuổi. Nếu theo cách tiếp cận của hầu hết các nền giáo dục hiện nay, mọi người thường chỉ đi làm sau khi học xong một khóa học, ít nhất là 1 năm hay 2 năm Thạc sĩ chuyên ngành, thì tuổi để mọi người có thể tham gia thị trường lao động lúc đó đã lên đến khoảng 23 tuổi. Tôi nghĩ đó là một cái khó cho thị trường lao động bởi vì cần thời gian quá nhiều. Với nhiều người xuất sắc, việc quản lý theo niên chế, theo thời gian như vậy cũng khiến họ chán nản và thậm chí ảnh hưởng đến kết quả.

Có lẽ, cũng đến lúc, trong số những giải pháp đột phá mà ngành giáo dục cần và nên quan tâm, cũng được chỉ ra trong Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về giáo dục, đó chính là việc thay đổi tiêu chí để quản trị ngành giáo dục không phải theo niên chế, theo thời gian học mà nên chuyển sang kết quả để tạo ra những con đường nhanh, đường tắt cho những người có nhu cầu hoặc có điều kiện để làm việc đó tốt hơn. Qua đó, sẽ giúp những thanh niên hiện nay có thể học đại học sớm như trường hợp của Tiến sĩ Nguyễn Phong Điền hay có thể học nhanh như trường hợp của JD Vance. Rõ ràng, những việc đó hoàn toàn có thể và đó là một cách để tiết kiệm được nguồn lực của xã hội trong giáo dục.