Ngành công nghiệp quốc phòng Ukraine đang tìm kiếm các giải pháp đối phó hiệu quả và đáng tin cậy với các mẫu UAV phản lực Geran-4, Geran-5 và những dòng UAV mới của Nga. Tốc độ và độ cao hoạt động của các loại UAV này đang tạo ra thách thức lớn đối với hệ thống phòng không Ukraine.

Shershen – giải pháp phòng không tầm ngắn

Các UAV phản lựcđánh chặn của Ukraine chưa thể thay thế tên lửa đất đối không và máy bay chiến đấu trong việc đánh chặn Geran-4 và Geran-5 của Nga, do những hạn chế về kỹ thuật, vật lý cũng như số lượng.

Khi UAV phản lực hoạt động ở độ cao 5 đến 9 km với tốc độ 400-600 km/h, việc đánh chặn thường đòi hỏi các loại tên lửa phòng không phù hợp.

Một trong những sản phẩm phòng không mới của Ukraine là hệ thống phòng không tầm ngắn đa cỡ nòng Shershen. Hệ thống được phát triển nhằm bảo vệ các mục tiêu quan trọng, trong đó có cơ sở hạ tầng công nghiệp, sở chỉ huy, trung tâm thông tin liên lạc, cầu, sân bay và các địa điểm chiến lược khác.

Shershen đã hoàn tất quá trình thử nghiệm. Đến cuối năm 2024, các thành phần chính của hệ thống, gồm trạm điều khiển chiến đấu, trạm radar và bệ phóng, đã được chuẩn hóa và đủ điều kiện mua sắm để phục vụ Lực lượng Quốc phòng Ukraine.

Trong quá trình thử nghiệm, Shershen sử dụng UAV mục tiêu Banshee Jet 80 do Anh sản xuất. Loại UAV này có tốc độ từ 180 đến 720 km/h, qua đó tạo điều kiện kiểm tra khả năng phát hiện và theo dõi các mục tiêu nhỏ ở nhiều độ cao khác nhau của radar giám sát Esmeralda.

Khả năng tác chiến của hệ thống cũng được kiểm chứng bằng nhiều loại tên lửa, từ các mẫu có nguồn gốc Liên Xô và nước ngoài đến những tên lửa được Ukraine nâng cấp với các linh kiện chủ chốt do trong nước sản xuất. Trong số này có các tên lửa trang bị đầu dò hồng ngoại và radar, được phát triển trên cơ sở R-27ET và R-27ER.

Shershen đã đánh chặn thành công 4 mục tiêu trên không bằng các tên lửa trang bị đầu dò hồng ngoại, gồm R-27ET, AIM-9M và R-73L. Một mục tiêu khác bị tiêu diệt bằng tên lửa R-27ER dẫn đường bằng radar.

Shershen được thiết kế để đối phó với nhiều loại mục tiêu khí động học, gồm máy bay, trực thăng, tên lửa hành trình và UAV, ở cự ly tới 25 km và độ cao tối đa 10 km.

Tại triển lãm quốc phòng MSPO 2026 ở Ba Lan, các thông tin do Ukraine công bố cho thấy hệ thống phòng không đa cỡ nòng Shershen có thể sử dụng nhiều loại tên lửa như R-27, R-287, R-120, R-73, GAM-67 và AIM-9, cùng một số “tên lửa thế hệ mới”. Theo thông tin tại triển lãm, Shershen có thể đánh chặn mục tiêu bay với tốc độ tối đa lên tới 1.000 m/s.

Bài toán chi phí trong cuộc đua “tấn công - phòng thủ”

Tuy nhiên, khả năng mở rộng sản xuất vẫn là vấn đề đáng chú ý. Ukraine cần tính đến tốc độ sản xuất các thành phần của hệ thống, số lượng bệ phóng và tên lửa có thể chế tạo cũng như chi phí của từng loại đạn đánh chặn.

Theo giới phân tích, tương quan chi phí giữa vũ khí tấn công và phương tiện phòng thủ có vai trò quan trọng. Các loại tên lửa được nâng cấp hoặc phát triển mới nhiều khả năng có giá thành cao hơn đáng kể so với những UAV phản lực như Geran-4 và Geran-5. Giá của mỗi chiếc Geran-4 hoặc Geran-5 hiện được ước tính khoảng 200.000-250.000 USD.

Một phương án giúp thu hẹp chênh lệch chi phí là sử dụng các tên lửa không đối không tầm ngắn dẫn đường bằng hồng ngoại, chẳng hạn R-73, để đánh chặn UAV Geran khi tích hợp vào hệ thống Shershen hoặc các tổ hợp phòng không khác. Tuy nhiên, nguồn dự trữ các loại tên lửa này cũng có giới hạn.

Ukraine tận dụng tên lửa không đối không cho phòng thủ mặt đất

Ukraine đã có kinh nghiệm sử dụng tên lửa không đối không trong các hệ thống phòng không mặt đất.

Năm 2024, các hệ thống phòng không Osa do Lục quân Ukraine vận hành được nâng cấp để sử dụng tên lửa R-73. Dự án do tổ chức Come Back Alive thực hiện, nhằm khắc phục phần nào tình trạng thiếu tên lửa đất đối không 9M33 tiêu chuẩn của hệ thống Osa.

Năm 2025, một bức ảnh do một đơn vị thuộc Quân đoàn số 3 Ukraine công bố cho thấy một cấu hình phòng không khác, trong đó bệ phóng tên lửa R-73 được lắp trên xe bọc thép HMMWV.

Khi được phóng từ máy bay, tên lửa R-73 có tầm bắn khoảng 20-40 km, tùy phiên bản. Tuy nhiên, tầm bắn sẽ giảm đáng kể khi tên lửa được phóng từ mặt đất do không còn được hưởng lợi từ vận tốc và độ cao ban đầu của máy bay mang phóng. Theo nhà phát triển Shershen, ngoài R-73, bệ phóng của hệ thống còn có thể sử dụng tên lửa R-60.

Ưu điểm của Shershen không chỉ nằm ở khả năng sử dụng nhiều loại tên lửa khác nhau để đáp ứng yêu cầu tác chiến. Hệ thống radar tích hợp còn giúp kíp trắc thủ duy trì nhận thức tình huống trên không, đồng thời bổ sung thông tin từ các radar giám sát tầm xa hơn và hệ thống chỉ huy, kiểm soát tự động.

Điều này cho phép Shershen được sử dụng như một thành phần trong mạng lưới phòng không nhiều lớp, thay vì hoạt động độc lập.

Bài toán lớn nhất vẫn là chi phí

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong việc xây dựng một lá chắn phòng không đủ khả năng đối phó với các UAV Geran sử dụng động cơ phản lực vẫn nằm ở chi phí tên lửa và năng lực sản xuất của ngành công nghiệp quốc phòng.

Các hệ thống và giải pháp hiện có khó có thể nhanh chóng mở rộng quy mô sản xuất. Ngay cả với sự hỗ trợ của các đối tác quốc tế, khả năng sản xuất thực tế các loại tên lửa đất đối không mới do Ukraine phát triển, được trang bị đầu dò thế hệ mới, vẫn chỉ ở mức vài trăm quả mỗi năm. Với mức sản lượng này, việc sử dụng những tên lửa có giá thành cao để đánh chặn UAV Geran sẽ gặp nhiều hạn chế về hiệu quả kinh tế.

Trong khi đó, số lượng UAV động cơ phản lực được Nga sử dụng trong các đợt tấn công được cho là đã tăng từ khoảng 1.500 chiếc trong tháng 7 lên hơn 2.700 chiếc trong tháng 9/2026. Điều này thúc đẩy Ukraine xem xét những phương án có khả năng mở rộng sản xuất thông qua hợp tác với các đối tác châu Âu và Mỹ.