Dự án nghìn tỷ dang dở, người dân chịu nhiều hệ lụy

Được kỳ vọng trở thành tuyến giao thông huyết mạch, kết nối các khu du lịch, di tích lịch sử, cụm công nghiệp và vùng ven biển của tỉnh Ninh Bình, dự án Bái Đính -Kim Sơn từng được địa phương xác định là một trong những công trình trọng điểm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Thế nhưng, sau nhiều năm triển khai, công trình vẫn chưa hoàn thành, để lại không ít hệ lụy và đặt ra những câu hỏi về hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu tư công.

Theo phản ánh của người dân, trước đây, khi nghe thông tin tuyến đê được mở rộng, nâng cấp kết hợp làm đường giao thông trong khuôn khổ dự án Bái Đính -Kim Sơn, nhiều hộ dân rất phấn khởi, kỳ vọng việc đi lại, vận chuyển nông sản và giao thương sẽ thuận lợi hơn. Tuy nhiên, dự án triển khai được một phần rồi dừng lại. Nhiều năm qua, một số đoạn tuyến chưa được thi công tiếp, cũng không được tu bổ thường xuyên, khiến mặt đê xuống cấp, xuất hiện tình trạng sụt lún, nứt toác và sạt lở ở nhiều vị trí. Mỗi khi mùa mưa bão đến gần, nỗi lo mất an toàn đê điều lại thường trực trong đời sống người dân.

Không chỉ đối mặt với nguy cơ mất an toàn, người dân còn gặp nhiều khó khăn trong sinh hoạt và sản xuất. Những đoạn đường đang thi công dở dang trở nên lầy lội khi trời mưa, bụi bặm khi trời nắng; mặt đường gồ ghề, đất đá lổn nhổn gây cản trở việc đi lại, đặc biệt đối với học sinh và người dân thường xuyên di chuyển phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Ghi nhận thực tế tại một số khu vực thuộc xã Chất Bình và Khánh Trung, nhiều đoạn tuyến đê đã hoàn thiện vắng bóng người và phương tiện qua lại. Do chưa được kết nối đồng bộ, một số đoạn đường bị bỏ không, cỏ mọc um tùm; người dân tận dụng mặt đường để phơi nông sản, trồng cây. Một số công trình phụ trợ như điếm canh đê, cầu, cống cũng có dấu hiệu xuống cấp. Thực trạng này cho thấy sự tương phản rõ rệt giữa kỳ vọng ban đầu về một tuyến giao thông trọng điểm và hiệu quả khai thác thực tế của công trình sau nhiều năm đầu tư.

Ông Nguyễn V. B., người dân xã Kim Sơnchia sẻ: “Trước đây chúng tôi được nghe đê qua địa bàn được nâng cấp, mở rộng thành trục đường quan trọng trong dự án đường Bái Đính - Kim Sơn nên rất phấn khởi. Thực tế, đường qua xã Kim Định cũ đã được đắp nền mở rộng, cầu Cống Quạt được xây dựng mới và đến nay đã xong cầu. Tuy nhiên, từ năm 2021-2022, dự án bỗng nhiên dừng hoạt động, công nhân rút đi và không còn dấu hiệu thi công nữa.

“Từ đó đến nay, người dân chịu muôn vàn khó khăn trong sinh hoạt. Mùa nắng thì khói bụi mù đường, đất đá lổn nhổn; mùa mưa bão, đường lầy lội, nước dâng cao khiến chúng tôi rất lo ngại. Điều đáng nói là cầu xây xong nhưng đường kết nối chưa xong nên rất ít người và phương tiện qua lại, gây lãng phí rất lớn”, ông B. nói.

Theo người dân, tình trạng tương tự cũng diễn ra tại khu vực Cống Hậu và cầu Trạm Bơm Quy Hậu, thuộc địa bàn xã Kim Sơn. Các công trình cầu được đầu tư xây dựng với kinh phí lớn nhưng tuyến đê, đường giao thông kết nối chưa hoàn thiện, khiến hiệu quả khai thác chưa tương xứng với nguồn lực đã bỏ ra.

Ông Phạm V. N., người dân xã Kim Sơncho biết, khu vực này có những đoạn đê nhỏ hẹp, xuống cấp do chưa được tu bổ, trong khi việc thi công đường kết nối vẫn dang dở. Người dân địa phương, nhất là học sinh và các hộ làm nông nghiệp, gặp nhiều bất tiện khi đi lại, vận chuyển nông sản. Đáng lo ngại hơn, khi những hạng mục đã hoàn thành chưa thể phát huy đầy đủ công năng, các đoạn đê chưa được nâng cấp tiếp tục xuống cấp, công trình không chỉ gây lãng phí nguồn lực đầu tư mà còn làm gia tăng những khó khăn trong quản lý, bảo vệ đê điều và phòng, chống thiên tai.

Đê xuống cấp, công trình chưa bàn giao, khó khăn trong quản lý

Theo phản ánh từ chính quyền địa phương, đơn vị thi công dự án hiện chưa bàn giao công trình đê cho địa phương quản lý. Trong khi đó, một số đoạn đê xuống cấp, các hạng mục giao thông kết nối chưa hoàn thành, gây khó khăn cho công tác quản lý địa bàn cũng như nhiệm vụ quản lý, bảo vệ đê điều và phòng, chống thiên tai.

Việc công trình chưa được hoàn thiện, nghiệm thu, bàn giao đồng bộ khiến trách nhiệm quản lý, duy tu và bảo đảm an toàn tại những khu vực liên quan trở thành vấn đề cần được quan tâm, làm rõ. Đặc biệt, hệ thống đê điều có vai trò quan trọng trong bảo vệ tính mạng, tài sản và hoạt động sản xuất của người dân. Vì vậy, những vị trí sụt lún, nứt mặt đê hoặc có nguy cơ sạt lở cần được kiểm tra, đánh giá mức độ an toàn và có phương án xử lý kịp thời, nhất là trước mùa mưa bão.

Trong khi đó, việc một số đoạn đường đã được đầu tư xây dựng nhưng chưa thể kết nối toàn tuyến khiến công trình chưa phát huy được giá trị sử dụng như mục tiêu ban đầu. Những cây cầu hoàn thành nhưng ít phương tiện qua lại, những đoạn đường cỏ mọc um tùm hay những hạng mục có dấu hiệu xuống cấp là hình ảnh phản ánh rõ những bất cập trong quá trình triển khai dự án kéo dài.

Người dân địa phương cho biết, đã nhiều lần kiến nghị tại các cuộc tiếp xúc cử tri, mong muốn dự án sớm được tiếp tục triển khai, hoàn thành và đưa vào sử dụng. Điều người dân mong mỏi không chỉ là có một tuyến đường thuận lợi hơn, mà còn là bảo đảm an toàn đê điều, cải thiện điều kiện sinh hoạt và tránh để những công trình đã đầu tư bằng ngân sách tiếp tục xuống cấp theo thời gian.

Dự án đội vốn hơn 2.000 tỷ đồng, nhiều bất cập đã được chỉ ra

Theo thông tin về dự án, Dự án nâng cấp đê hữu sông Hoàng Long và sông Đáy kết hợp đường giao thông đoạn Bái Đính đi Kim Sơn được UBND tỉnh Ninh Bình phê duyệt tại Quyết định số 214/QĐ-UB ngày 28/3/2011, với tổng mức đầu tư ban đầu khoảng 1.650 tỷ đồng. Sau đó, tổng mức đầu tư được điều chỉnh lên khoảng 3.860 tỷ đồng.

Như vậy, tổng mức đầu tư tăng khoảng 2.210 tỷ đồng so với mức ban đầu, tương đương hơn gấp đôi. Đây là mức điều chỉnh đáng chú ý đối với một dự án sử dụng nguồn vốn đầu tư công, nhất là trong bối cảnh công trình sau nhiều năm vẫn chưa thể hoàn thành, thông tuyến và phát huy đầy đủ hiệu quả khai thác.

Theo phương án được phê duyệt, dự án tập trung nâng cấp đê hữu sông Hoàng Long và đê hữu sông Đáy, kết hợp xây dựng tuyến giao thông từ khu vực Bái Đính đến huyện Kim Sơn (cũ). Tổng chiều dài tuyến hơn 45 km, đi qua các địa bàn các huyện và thành phố (cũ) như: Gia Viễn, Hoa Lư, thành phố Ninh Bình, Yên Khánh và Kim Sơn theo địa giới hành chính tại thời điểm triển khai.

Khi hoàn thành, tuyến đường được kỳ vọng tạo kết nối giữa khu du lịch tâm linh chùa Bái Đính, quần thể di tích cố đô Hoa Lư, khu du lịch sinh thái Tràng An, khu vực thành phố Ninh Bình, các khu, cụm công nghiệp tại Yên Khánh và vùng ven biển Kim Sơn. Dự án vì thế được đưa vào danh mục các công trình đầu tư phát triển trọng điểm của tỉnh trong giai đoạn 2011–2020.

Tuy nhiên, từ khi khởi công năm 2011 đến nay, dự án vẫn chưa thể về đích. Việc thi công kéo dài, không thông tuyến và tình trạng xuống cấp tại một số hạng mục đã khiến mục tiêu kết nối giao thông, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội chưa đạt được như kỳ vọng. Đáng chú ý, những bất cập trong quá trình triển khai dự án từng được cơ quan chức năng chỉ ra.

Theo thông tin về kết luận thanh tra của Thanh tra Chính phủ năm 2018, dự án có nhiều vấn đề liên quan đến quá trình triển khai và điều chỉnh tổng mức đầu tư. Đến năm 2019, Kiểm toán Nhà nước tiến hành kiểm toán; báo cáo năm 2020 gửi Quốc hội đã nêu những tồn tại liên quan đến hoạt động xây dựng và quản lý vốn đầu tư công tại dự án. Trong đó, công tác lựa chọn nhà thầu còn hạn chế. Một số gói thầu chưa có dự toán được duyệt; dự toán một số gói thầu tư vấn chưa được phê duyệt trước khi ban hành quyết định chỉ định thầu. Báo cáo cũng chỉ ra tình trạng nhà thầu trúng thầu không đáp ứng đầy đủ yêu cầu về năng lực theo hồ sơ yêu cầu.

Bên cạnh đó, công tác khảo sát, thiết kế và chuẩn bị đầu tư còn những bất cập. Một số thiết kế được thực hiện khi chưa có đầy đủ kết quả khảo sát địa chất, thủy văn và đánh giá tình hình xói lở thực tế. Hồ sơ khảo sát chưa đánh giá đầy đủ điều kiện địa chất, dẫn đến yêu cầu bổ sung chiều sâu xử lý nền đất yếu. Việc thẩm định một số gói thầu xây lắp chưa được thực hiện đầy đủ; các yếu tố về nguồn vốn và khả năng huy động vốn cũng chưa được xem xét, đánh giá toàn diện.

Những tồn tại này cho thấy các vấn đề của dự án không chỉ nằm ở tiến độ thi công mà còn liên quan đến công tác chuẩn bị đầu tư, khảo sát, thiết kế, lựa chọn nhà thầu và quản lý nguồn vốn. Đây đều là những khâu có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả của một dự án hạ tầng quy mô lớn.

Cần sớm làm rõ nguyên nhân đình trệ, tránh tiếp tục lãng phí nguồn lực

Sau 15 năm triển khai, dự án Bái Đính - Kim Sơn vẫn chưa thể hoàn thành theo kỳ vọng. Trong khi nguồn lực đầu tư đã được huy động với quy mô hàng nghìn tỷ đồng, người dân tại những khu vực có công trình dang dở vẫn phải đối mặt với những bất tiện trong sinh hoạt, sản xuất và nỗi lo về an toàn đê điều. Thực tế này đặt ra yêu cầu cần rà soát toàn diện tình trạng triển khai dự án, làm rõ nguyên nhân khiến công trình đình trệ kéo dài, trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị liên quan và phương án xử lý đối với từng hạng mục chưa hoàn thành.

Trước hết, cần đánh giá chính xác khối lượng đã thực hiện, chất lượng các hạng mục xây dựng, tình trạng xuống cấp và khả năng tiếp tục khai thác. Đối với những đoạn đê có dấu hiệu sụt lún, nứt mặt hoặc sạt lở, cần ưu tiên kiểm tra mức độ an toàn và triển khai biện pháp bảo đảm an toàn công trình, không để việc chậm tiến độ ảnh hưởng đến công tác phòng, chống thiên tai.

Cùng với đó, các cơ quan chức năng cần công khai lộ trình, nguồn vốn và kế hoạch hoàn thành những hạng mục còn lại; xác định rõ trách nhiệm quản lý, bảo trì trong thời gian dự án chưa hoàn tất. Việc nghiệm thu, bàn giao các hạng mục đủ điều kiện cần được thực hiện theo quy định, tránh tình trạng công trình tồn tại kéo dài nhưng không phát huy hiệu quả và khó xác định trách nhiệm quản lý.

Về lâu dài, việc rà soát hiệu quả đầu tư cần được đặt trong mối tương quan giữa số vốn đã bỏ ra, chi phí cần thiết để hoàn thành dự án và lợi ích kinh tế - xã hội có thể đạt được. Nếu tiếp tục đầu tư, cần có phương án khả thi về nguồn vốn, tiến độ và hiệu quả khai thác; nếu phải điều chỉnh, cũng cần làm rõ căn cứ, trách nhiệm và giải pháp hạn chế phát sinh lãng phí.

Đối với các dự án đầu tư công, hiệu quả không chỉ được đo bằng số tiền đã giải ngân hay số lượng công trình, hạng mục được xây dựng, mà quan trọng hơn là khả năng đưa công trình vào sử dụng, phục vụ người dân và tạo ra giá trị kinh tế - xã hội thực chất. Từ thực tế dự án Bái Đính -Kim Sơn, bài toán đặt ra không đơn thuần là khi nào tuyến đường được hoàn thành, mà còn là làm thế nào để những nguồn lực đã đầu tư không tiếp tục bị hao hụt bởi thời gian, sự xuống cấp và những bất cập trong quản lý.

Người dân đang mong chờ một câu trả lời rõ ràng về số phận của dự án, cùng những giải pháp cụ thể để công trình sớm được xử lý dứt điểm. Bởi nếu một tuyến đường được kỳ vọng trở thành động lực phát triển nhưng sau nhiều năm vẫn dang dở, những cây cầu xây xong chưa thể kết nối, còn đê điều tiếp tục xuống cấp, thì nguy cơ lãng phí đầu tư công không còn là câu chuyện trên giấy, mà đang hiện hữu ở Ninh Bình.