Vấn đề cũ, nguyên nhân mới

Hiện tượngphá sản không còn là câu chuyện mới trong giớidoanh nghiệp, doanh nhân Nhật Bản, mà đã trở thành vấn đề mang tính “thâm căn cố đế”từnhiều thập kỷ qua. Theo các nhà kinh tế học và xã hội học Nhật Bản, có nhiều nguyên nhân dẫn tới tình trạng này, bao gồm cả những nguyên nhân mới nổi và nguyên nhân truyền thống. Về nguyên nhân mới nổi lên gần đây, đáng chú ý là việc chuỗi cung ứng các sản phẩm và nguyên liệu, nhiên liệu... có nguồn gốc hóa thạch bị gián đoạn do tình hình căng thẳng tại Trung Đông sau khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công nhằm vào Iran.

Tiếp theo là việc một số ít quốc gia mà Nhật Bản bị lệ thuộc vào nguồn cung các khoáng sản và nguyên vật liệu thiết yếu đã áp đặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu. Ngoài ra, quan hệ căng thẳng với Trung Quốc sau phát ngôn của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae về vấn đề Đài Loan cũng là tác nhân mới, do Trung Quốc luôn vừa là thị trường xuất khẩu quan trọng, vừa là nguồn cung đầu vào nhiều loại nguyên vật liệu sản xuất của Nhật Bản.

Những yếu tố này dẫn tới tình trạng giá thành sản phẩm bị đội lên cao, nhiều mặt hàng ế ẩm. Bên cạnh đó,việc đồng Yên (JPY) mất giá, sự thiếu hụt sức lao động, chi phí nhân công tăng vọt… cũng là những nguyên nhân liên quan trực tiếp đến hiệu quả hoạt động, cũng như tình trạng phá sản của doanh nghiệp.

Tuy nhiên,cầnnhấn mạnh vào một số nguyên nhân mang tính truyền thống. Đó làsự chậm thích ứngvà triết lý kinh doanh mang màu sắc bảo thủ của doanh nghiệp Nhật Bản, nhất là những doanh nghiệp có bề dày lịch sử. Hai yếu tố này tuy hai mà một, tuy một mà hai, tác động qua lại và tạo ra 1 vòng luẩn quẩn. Thực tế cho thấy, trong bối cảnh hiện nay, khi việc ứng dụng kỹ thuật số,đặc biệt làtrí tuệ nhân tạo(AI)... vào mọi khâu trong chuỗi sản xuất - lưu thông, quá trình toàn cầu hóa của các chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị đang được đẩy mạnh, áp lực cạnh tranh gia tăng rất nhanh chóng.Nếu không thích nghi được thì phá sản là điều nhãn tiền.

Thêm nữa, có những thứ hôm nay còn đang là trào lưu thì ngày mai đã nằm trong tủ hoặc thùng giấy để đợi ra bãi rác.Vì vậy, triết lý kinh doanh “chậm mà chắc” của nhiều doanh nghiệp Nhật Bản đồng nghĩa với việc đánh mất cơ hội. Tất cả những điều nêu trên có 1 từ khóa chung là “sức chống chịu”, đồng thờiphản ánh sự mất cân bằng và phân hóa ngày một rõ rệt trong cấu trúc kinh tế Nhật Bản, với nhiều nhóm doanh nghiệp chịu tổn thương lớn trong làn sóng phá sản hiện nay.

Sự mất cân bằng và phân hóa

Đây làmột vấn đềlớn, không chỉ của kinh tế Nhật Bản,mà còn của nhiều nước khác. Sự mất cân bằng ở đây thể hiện rõ nét trong cơ cấu và đầu tư cho phát triển doanh nghiệp bền vững trong từng lĩnh vực, theo kiểu “kẻ ăn không hết, người lần không ra”. Thậm chí, đây đó còn có tính xu thời, chạy theo trào lưu mà bỏ quên hoặc đánh mất những yếu tố mang tính nền tảng, trong khi chính những yếu tố nền tảng sẵn có mới là những gì tạo nên sức chống chịu của doanh nghiệp nói riêng và cả nền kinh tế nói chung, nếu như chưa định hình được những yếu tố nền tảng mới.

Các chuyên gia dự báo, sự phân hóa trong khoảng cách về năng lực, sức chống chịu của các doanh nghiệp Nhật Bản sẽ tiếp tục rộng ra do cơ chế chọn lọc tự nhiên của thị trường, với nhiềunhóm doanh nghiệp dễ bị tổn thương. Trongsố cácdoanh nghiệpNhật Bảnbị phá sản, dẫn đầu là ngành dịch vụ, bao gồm cả dịch vụvận tải,với 1.418 công ty, tiếp theo là bán lẻ với 1.108 công ty và đứng thứ ba là ngành xây dựng với 1.043 doanh nghiệp,còn lại là các nghành nghề khác. 3 lĩnh vực dẫn đầu về tỷ lệ phá sản này có 1 vài điểm chung như đều là những ngành cung cấp dịch vụ cho toàn xã hội, dễ bị ảnh hưởng khi cung cầu, giá cả trên thị trường biến động...

Liên tục trong những năm gần đây, 3 lĩnh vực này thay nhau đứng đầu bảng xếp hạng buồn của doanh nghiệp Nhật Bản, bất chấp việc đây đều là những ngành không thể thiếu và có những tác động trực tiếp tới kinh tế - xã hội và an sinh xã hội của Nhật Bản. Đặc biệt, ở một góc độ nào đó, sự thăng trầm của những lĩnh vực này còn có tác động tới cả an ninh kinh tế - một mục tiêu mà Tokyo đang ráo riết theo đuổi. Giới chuyên môn nhận định, tới đây, 3 lĩnh vực này sẽ tiếp tục lập những đỉnh cao mới. Còn sau đó, khi cả thế giới nhận biết rõ ràng mặt trái của AI, nhưng chưa tìm được cách phá giải, ngành AI sẽ kế vị 3 lĩnh vực hiện nay về số lượng doanh nghiệp phải “nửa đường đứt gánh”.

Thách thức lớn hơn

Cùng vớiáp lực lạm phát, chi phí lao động và lãi suất tiếp tục kéo dài, Nhật Bản sẽ phải đối mặt với nhữngnhữngthách thứclớn hơntrongquá trìnhvừa kiểm soát lạm phát, vừa duy trì đà phục hồi kinh tếvà những thách thức này mang một dáng vẻ mới, khác hẳn trước đây. Các số liệu thực tế đã chứng minh nhận định này.Ngay những ngày đầu tiên của quý II trong năm tài chính 2026 của Nhật Bản, tính từ ngày 01/7, kinh tế Nhật Bản đã xuất hiện nhiều yếu tố bất ổn.Trong đónổi lên 3 vấn đề lớn là đồng nội tệ mất giá nghiêm trọng, chỉ số chứng khoán bấp bênh và vật giá tiếp tục leo thang.

Liên quan đến đồng JPY, từ hôm 30/6 – ngày cuối cùng của quý I trong năm tài chính 2026 của Nhật Bản, đồng tiền này đã mất giá mạnh so với đồng USD và một số ngoại tệ chủ lực khác, lập một kỷ lục trong gần 40 năm qua với trên 162 JPY/1 USD và ngay từ ngày hôm sau, tỷ giá này đang áp sáp mức 163 JPY/1 USD.Liên quan thị trường chứng khoán, sau khi lập một kỷ lục vượt mọi thời đại với mức trên 72.366 JPY vào hôm 25/6, chỉ số chứng khoán trung bình Nikkei trên sàn giao dịch Tokyo bất ngờ lao dốc ngay ngày hôm sau, tụt xuống mức gần 69.361 JPY và sau đó tiếp tục “nhảy múa” không có quy luậtở mức thấp hơn nhiều so với kỷ lục nêu trên.

Trong khi đó, những “cơn bão giá” tại Nhật Bản tiếp tục gia tăng, không chỉ đe dọa đời sống của người dân, mà còn ảnh hưởng tiêu cực tới toàn bộ nền kinh tế, bao gồm cả vĩ mô và vi mô. Theo công ty dữ liệu doanh nghiệp hàng đầu Nhật Bản Teikoku Data Bank, bắt đầu từ 1/7, tại thị trường Nhật Bản có thêm tới 2.269 mặt hàng thực phẩm thiết yếu lên giá, với mức tăng trung bình khoảng 14%. Nếu tính chung từ tháng 1 đến tháng 10/2026, có tới 9.361 mặt hàng thực phẩm chủ yếu bị tăng giá tại thị trường Nhật Bản.

Theo các chuyên gia kinh tế và thị trường, ba vấn đề nêu trên có mối tương quan hữu cơ, tác động qua lại và ảnh hưởng sâu rộng tới mọi lĩnh vực của nền kinh tế Nhật Bản. Sự bất ổn của 3 yếu tố này còn chỉ ra những nhược điểm trong sức chống chịu của nền kinh tế trước những biến động từ bên ngoài. Giới chuyên môn cũng nhận định, nếu không được giải quyết kịp thời, những vấn đề này sẽkhiến số doanh nghiệp phá sản gia tăng, và trên hết, chúng sẽtrở thành mối đe dọađối vớicả nềnkinh tế.