Phải coi bảo vệ bản sắc văn hóa Kinh Bắc là cam kết chính trị

Tại phiên thảo luận tổ sáng (6/8) về việc thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, đại biểu Bùi Hoài Sơn, Ủy viên là Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội đặc biệt quan tâm đến vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Kinh Bắc trong quá trình xây dựng thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương.

Đại biểu chia sẻ, trong quá trình công tác, ôngđã có cơ hội trực tiếp tham gia xây dựng hai hồ sơ di sản quan trọng gắn với vùng đất này: Hồ sơ Dân ca Quan họ Bắc Ninh trình UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và hồ sơ Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ.

Chính quá trình tham gia xây dựng hai hồ sơ ấy giúp ông cảm nhận sâu sắc rằng, giá trị của văn hóa Kinh Bắc không chỉ nằm ở những làn điệu Quan họ mượt mà, những tờ tranh Đông Hồ dung dị, đằm thắm; mà quan trọng hơn, đó là một hệ sinh thái văn hóa được hình thành, bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử.

Ở đó có con người, có cộng đồng, có phong tục, lễ hội, tín ngưỡng, làng nghề, có không gian làng quê, bến nước, sân đình và cả một triết lý sống trọng nghĩa, trọng tình, trọng học vấn, trọng nhân cách.

"Từ trải nghiệm của mình, tôi cho rằng việc thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương không chỉ là nâng cấp một đơn vị hành chính hay thay đổi mô hình quản trị. Đây phải là cơ hội đểxác lập một mô hình phát triển đô thị mới, trong đó văn hóa không đứng bên lề quá trình phát triển, mà trở thành nền tảng, hệ điều tiết và nguồn lực nội sinh của phát triển", đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Đại biểu Bùi Hoài Sơn đánh giá, Đề án thành lập Thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương đã đánh giá rất rõ chiều sâu văn hóa của vùng đất Bắc Ninh - Kinh Bắc, đây là vùng “địa linh nhân kiệt”, nơi có Luy Lâu - một trong những trung tâm kinh tế, chính trị, tôn giáo sớm của nước ta; nơi phát tích Vương triều Lý; quê hương của nhiều danh nhân, nhà khoa bảng, nhà cách mạng; nơi hội tụ hàng nghìn lễ hội, nhiều làng nghề và các hình thức nghệ thuật dân gian đặc sắc.

Bắc Ninh hiện có khoảng 1.600 di tích lịch sử, văn hóa; trong đó có 651 di tích đã được xếp hạng và 24 bảo vật quốc gia. Đây cũng là địa phương có số lượng di tích cấp quốc gia thuộc nhóm cao nhất cả nước, chỉ sau Hà Nội.

Đặc biệt, theo Đề án, không gian Bắc Ninh - Kinh Bắc hiện có 8 di sản được UNESCO vinh danh, hàng trăm di tích quốc gia và quốc gia đặc biệt, nhiều làng nghề truyền thống, cùng truyền thống hiếu học được kết tinh qua những làng tiến sĩ nổi tiếng. Đây là một nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt quý giá, có ý nghĩa không chỉ đối với Bắc Ninh mà còn đối với quốc gia và nhân loại.

Đại biểu Sơn tán thành việc thành lập thành phố Bắc Ninh, nhưng đồng thời đề nghị phải coi việc bảo vệ bản sắc văn hóa Kinh Bắc là một cam kết chính trị và trách nhiệm pháp lý lâu dài của chính quyền đô thị mới.

“Tôi đặc biệt đồng tình với định hướng trong Đề án: quy hoạch đô thị mới không được phá vỡ cảnh quan di tích, làng nghề truyền thống, phải giảm mật độ xây dựng tại các khu vực lõi di sản, kết hợp không gian xanh, mặt nước, xây dựng các trung tâm văn hóa, phố đi bộ và không gian sinh hoạt cộng đồng mang âm hưởng Kinh Bắc; đồng thời kết nối các khu đô thị, thương mại, vui chơi với những không gian văn hóa Quan họ, làng nghề và du lịch tâm linh”, đại biểu Bùi Hoài Sơn nói.

Không để quá trình đô thị hóa làm đứt gãy không gian văn hóa Kinh Bắc

Bên cạnh đó, theo đại biểu Bùi Hoài Sơn, cần đặc biệt lưu ý một số vấn đề khi thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương.

Thứ nhất, không để quá trình đô thị hóa làm đứt gãy không gian văn hóa Kinh Bắc.Bài học ở nhiều đô thị cho thấy, di sản có thể vẫn còn về tên gọi, nhưng không gian xã hội sản sinh ra di sản lại bị thu hẹp hoặc biến mất. Khi làng cổ bị chia cắt, ao làng bị san lấp, cây đa, bến nước, sân đình bị đặt giữa những khối bê tông thì di sản rất khó tiếp tục sống một cách tự nhiên.

Đề án cũng đã nhận diện nguy cơ đô thị hóa nóng làm thu hẹp vùng lõi các di tích và làng nghề truyền thống. Vì vậy, cần xác lập rõ ranh giới bảo vệ, vùng đệm và các tiêu chí kiểm soát kiến trúc, chiều cao, mật độ xây dựng tại những khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử; đồng thời lồng ghép hình thái kiến trúc truyền thống Kinh Bắc vào cấu trúc đô thị mới, tránh tình trạng các đô thị giống nhau, không còn bản sắc riêng.

Thứ hai, phải bảo tồn di sản trong đời sống cộng đồng, lấy người dân làm chủ thể. Nhà nước có thể đầu tư thiết chế, tu bổ di tích, xây dựng trung tâm văn hóa, nhưng không thể thay thế vai trò của nghệ nhân và cộng đồng. Cần có chính sách tốt hơn đối với nghệ nhân Quan họ, nghệ nhân tranh Đông Hồ, những người nắm giữ kỹ năng nghề thủ công truyền thống, những người thực hành lễ hội, tín ngưỡng và truyền dạy văn hóa dân gian.

Phải giúp người dân có thể sống được bằng di sản, làm giàu chính đáng từ di sản, để họ tự hào và tự nguyện bảo vệ di sản. Khi người dân có sinh kế bền vững từ văn hóa, họ sẽ trở thành lực lượng bảo tồn hiệu quả nhất.

Thứ ba, cần biến tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển mới thông qua công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa. Thành phố Bắc Ninh trong tương lai không chỉ được biết đến là trung tâm công nghiệp điện tử, bán dẫn, vi mạch và trí tuệ nhân tạo, mà cần trở thành một trung tâm sáng tạo dựa trên văn hóa Kinh Bắc.

Quan họ, tranh Đông Hồ, gốm Phù Lãng, đúc đồng Đại Bái, chạm khắc Phù Khê cùng hệ thống di tích, lễ hội và ẩm thực có thể trở thành chất liệu cho thiết kế sáng tạo, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, sản phẩm lưu niệm, nghệ thuật trình diễn, du lịch đêm và truyền thông số.

Đề án đã đặt mục tiêu lựa chọn từ 7 đến 10 sản phẩm hoặc chuỗi sản phẩm du lịch nổi trội, phấn đấu để công nghiệp văn hóa và công nghiệp giải trí đóng góp khoảng 3% đến 5% GRDP vào năm 2030; đồng thời xây dựng các công trình văn hóa mang tính biểu tượng và một số lễ hội trở thành thương hiệu văn hóa - du lịch tầm quốc gia, quốc tế.

Theo đại biểu Bùi Hoài Sơn, đây là định hướng đúng, nhưng phải được cụ thể hóa bằng dự án, nguồn lực, doanh nghiệp dẫn dắt, thị trường và cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Thứ tư, đại biểu Bùi Hoài Sơn cho rằng, phải đặt văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với quốc phòng, an ninh và xây dựng thế trận lòng dân.

Từ góc độ Hà Nội, ông Sơn kỳ vọng việc hình thành thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương cũng tạo ra điều kiện mới để tăng cường liên kết giữa hai địa phương, không chỉ về hạ tầng giao thông, công nghiệp và dịch vụ, mà còn về văn hóa, du lịch, giáo dục và bảo vệ không gian lịch sử của vùng Thủ đô. Trong tương lai cần hình thành các tuyến du lịch văn hóa liên vùng, các không gian sáng tạo, các chương trình bảo tồn di sản và quảng bá văn hóa chung giữa Hà Nội với Bắc Ninh.

Nói cách khác, thành phố Bắc Ninh trong tương lai phải hiện đại nhưng không mất gốc, phát triển nhanh nhưng không đánh đổi di sản, hội nhập sâu rộng nhưng vẫn giữ được cốt cách Kinh Bắc.