Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật sau sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về tính đồng bộ, thống nhất và khả thi của các quy định. Theo định hướng được đại diện Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội nêu tại buổi họp báo về dự kiến chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, xây dựng pháp luật không chỉ cần kịp thời tháo gỡ những điểm nghẽn từ thực tiễn mà còn phải bảo đảm chất lượng, tránh tạo ra những vướng mắc mới trong quá trình thực thi.

Hoàn thiện pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn

Tại buổi họp báo, trả lời câu hỏi của các phóng viên, bà Trần Thị Kim Nhung, đại diện Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho biết, một trong những trọng tâm của Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI là tiếp tục hoàn thiện thể chế, bảo đảm phù hợp với sự vận hành của hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước trong điều kiện mới. Sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, đặc biệt là tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, việc rà soát các quy định pháp luật trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm hoạt động quản lý, điều hành được thông suốt.

"Để kịp thời xử lý những vấn đề phát sinh, Quốc hội đã có các cơ chế đặc thù, trong đó có Nghị quyếtsắp xếp tổ chức bộ máy và Nghị quyết về cơ chế xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định pháp luật. Theo đó, trong những điều kiện được quy định cụ thể, Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội được ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý một số vấn đề khác với quy định của luật, nghị quyết do Quốc hội ban hành, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, các cơ chế này mang tính đặc thù, không nhằm kéo dài hoặc thay thế thường xuyên quy trình lập pháp thông thường. Quốc hội đặt ra yêu cầu hoàn thiện các quy định liên quan, bảo đảm hệ thống pháp luật ổn định, thống nhất, với thời hạn hiệu lực chậm nhất là ngày 28/2/2027 đối với các quy định thuộc phạm vi được đề cập. Từ yêu cầu đó, công tác xây dựng pháp luật cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, lấy thực tiễn làm căn cứ quan trọng để xây dựng chính sách. Những khó khăn trong sản xuất, đầu tư, kinh doanh và đời sống người dân cần được nhận diện đầy đủ để có giải pháp xử lý căn cơ, thay vì chỉ điều chỉnh câu chữ trong văn bản mà chưa giải quyết được vấn đề phát sinh", bà Trần Thị Kim Nhung chia sẻ.

Một yêu cầu đáng chú ý được đặt ra là tiến độ xây dựng pháp luật phải đi đôi với chất lượng và tính khả thi. Theo bà Trần Thị Kim Nhung, việc ban hành nhanh, ban hành nhiều luật nhưng không bảo đảm chất lượng có thể vô tình tạo ra những điểm nghẽn mới trong quá trình thực thi.

"Vì vậy, chính sách trước khi được đưa vào luật cần được phân tích, đánh giá sát với thực tế, xem xét đầy đủ tác động đối với các nhóm chịu ảnh hưởng. Việc lấy ý kiến người dân, doanh nghiệp và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan soạn thảo có ý nghĩa quan trọng, giúp các quy định được xây dựng phù hợp hơn với nhu cầu thực tế. Đặc biệt, người dân và doanh nghiệp phải được xác định là trung tâm của các chính sách, thể chế và quyết định lập pháp. Những quy định mới cần vừa bảo đảm kỷ cương, tính ổn định của hệ thống pháp luật, vừa có sự linh hoạt cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Với những chính sách mới, phức tạp hoặc chưa có tiền lệ, việc khuyến khích đổi mới sáng tạo cần đi đôi với cơ chế kiểm soát rủi ro, bảo vệ lợi ích quốc gia và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp", bà Trần Thị Kim Nhung nhấn mạnh.

Cùng với đó, yêu cầu phân cấp, phân quyền cần gắn với đánh giá đầy đủ nguồn lực và điều kiện thực hiện của cấp được giao nhiệm vụ, nhất là chính quyền cơ sở. Nếu nhiệm vụ được phân cấp nhưng điều kiện thực hiện chưa đáp ứng, hiệu quả quản lý có thể bị ảnh hưởng. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật cần tính đến khả năng tổ chức thực hiện ở từng cấp, bảo đảm trách nhiệm rõ ràng và sự phối hợp đồng bộ.

Một nhiệm vụ khác là khắc phục tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật; đồng thời tăng cường kỷ luật, kỷ cương lập pháp, kiểm soát quyền lực và phòng, chống lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ.

Không để khoảng trống pháp lý khi luật có hiệu lực

Bà Trần Thị Kim Nhung cho rằng, bên cạnh chất lượng văn bản, tổ chức thi hành pháp luật là yếu tố quyết định hiệu quả thực tế của các quy định. Một đạo luật dù được chuẩn bị kỹ lưỡng nhưng thiếu văn bản hướng dẫn, thiếu điều kiện triển khai hoặc chậm tổ chức thực hiện vẫn có thể gây khó khăn cho cơ quan quản lý, người dân và doanh nghiệp.

Theo định hướng được nêu tại buổi họp báo, các văn bản quy định chi tiết cần được chuẩn bị song song với quá trình xây dựng luật, bảo đảm sự đồng bộ và có thể có hiệu lực cùng thời điểm với luật khi cần thiết. Tình trạng chậm ban hành văn bản hướng dẫn phải được khắc phục để tránh khoảng trống pháp lý, bảo đảm các quy định được triển khai thống nhất ngay khi có hiệu lực.

Đối với các dự án luật được xem xét theo trình tự, thủ tục rút gọn, việc rút ngắn thời gian không đồng nghĩa với cắt bỏ những khâu quan trọng. Công tác thẩm định, thẩm tra, thảo luận, tiếp thu, giải trình và chỉnh lý vẫn phải được thực hiện chặt chẽ. Những vấn đề cốt lõi liên quan đến quyền con người, tổ chức bộ máy, tội phạm và hình phạt cần được quy định rõ trong luật, không đẩy những nội dung quan trọng xuống văn bản dưới luật.

Cùng với đó, việc kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật cần được tăng cường. Thực tiễn triển khai và ý kiến phản ánh của người dân, doanh nghiệp phải trở thành cơ sở để kịp thời điều chỉnh, hoàn thiện chính sách.

"Yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng được những đạo luật phù hợp mà còn phải bảo đảm các quy định thực sự giải quyết được vấn đề của cuộc sống. Khi pháp luật rõ ràng, đồng bộ, khả thi và được tổ chức thực hiện nghiêm túc, những điểm nghẽn mới có thể được tháo gỡ, nguồn lực được khơi thông và môi trường đầu tư, kinh doanh được cải thiện. Đây cũng là cơ sở để bảo đảm pháp luật không chỉ hoàn thiện trên văn bản mà thực sự phát huy hiệu quả trong đời sống người dân và hoạt động của doanh nghiệp",bà Trần Thị Kim Nhung nhấn mạnh thêm.