Những ngày tháng 7 tại các nghĩa trang liệt sĩ ở tỉnh Lâm Đồng nhiều người lặng lẽ đến đây dâng nén tâm hương. Mỗi nén hương, mỗi phút mặc niệm như hòa vào một khoảng lặng rất riêng của tháng 7.Khoảng lặng của lòng biết ơn, của sự khắc cốt ghi tâm và niềm tri ân sâu nặng dành cho những người đã hóa thân vào đất mẹ.

Giữa những hàng thông xanh, Nghĩa trang Liệt sĩ Đà Lạt là nơi yên nghỉ của hơn 2.200 liệt sĩ khắp mọi miền đất nước. Tháng 7 năm nào cũng vậy, cựu chiến binh Phạm Đức Thông, năm nay 71 tuổi, nguyên quán tỉnh Nam Định, 34 năm qua sinh sống tại phường Cam Ly - Đà Lạt, lại tới nghĩa trang thăm những người đồng chí, đồng đội của mình dù có thể không cùng đơn vị hay chung chiến trường.

Những năm 1972- 1974 ông Thông trong đội hình đơn vị C15, Đoàn 4 Tiếp sức, Binh chủng Thông tin liên lạc lập trạm trên đỉnh Đông Ngãi cao 1.774 mét của dãy Trường Sơn để bảo đảm mạch thông tin quân sự thông suốt, rồi năm 1975 ông cùng đơn vị tiến về giải phóng Sài Gòn. Với ông, mỗi lần trở lại nghĩa trang liệt sĩ là một lần trăn trở khôn nguôi khi thấy những đồng đội vẫn chưa xác định được tên tuổi.

“Bây giờ trên đất nước mình còn bao nhiêu những người mẹ mất con như ngôi mộ này không có tên của mình. Hàng bao nhiêu người vợ cũng thế, rồi những đứa con không nhìn thấy mặt bố. Các chú là khó nói lắm. Mình là người trong cuộc mới thấm thía cho nên các chú năm nào cũng vậy có truyền thống uống nước nhớ nguồn ra thắp những nén hương thơm tại các nghĩa trang.” Cựu chiến binh Phạm Đức Thông, xúc động.

Tại tỉnh Lâm Đồng hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, vẫn còn nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi day dứt của thân nhân, của đồng đội. Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, địa phương đang khẩn trương triển khai lấy mẫu sinh phẩm ADN tại 11 trong tổng số 12 Nghĩa trang Liệt sĩ với tổng số 4.776 phần mộ. Những mẫu ADN được lưu giữ hôm nay không chỉ phục vụ công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, mà còn nuôi dưỡng niềm hy vọng về một ngày đoàn tụ.

Theo dõi quá trình này từ những ngày đầu, cựu chiến binh Bùi Văn Thêm, Uỷ viên Ban Thường vụ Hội Cựu chiến binh Phường Cam Ly – Đà Lạt, chia sẻ suy nghĩ của mình: “Đây là một chính sách rất lớn của Đảng mà cũng rất mong muốn anh em làm tới nơi tới chốn, trách nhiệm làm sao để mang danh tính về cho gia đình giảm bớt nỗi đau của các gia đình trông ngóng chờ đợi rất là lâu rồi. Nhiều anh em đồng chí đồng đội nằm đây nghĩ rất là xót. Bây giờ mà có chiến dịch như thế này mà trả lại được danh tính cho các gia đình là một điều rất là mừng. Không có gì hơn làm được việc như thế này”.

Ở các Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Lâm Đồng những ngày này còn có màu áo xanh của tuổi trẻ. Chị Hồ Thị Minh Hạnh, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Cam Ly – Đà Lạt, kiêm Bí thư Đoàn phường, cho biết, sau mỗi lần lực lượng chuyên môn hoàn thành việc lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ, các đoàn viên thanh niên lại cẩn thận vệ sinh, chỉnh trang từng phần mộ, trả lại sự nguyên vẹn và trang nghiêm cho nơi yên nghỉ của các anh hùng liệt sĩ.

"Các bạn đoàn viên thành niên được huy động mỗi buổi 10 bạn sáng, chiều với tinh thần tình nguyện và trách nhiệm. Sau khi lực lượng chuyên môn thực hiện nhiệm vụ lấy mẫu hài cốt xong các bạn đoàn viên thanh niên dọn dẹp các phần mộ, chà rửa đất dính trên phần mộ trả lại hiện trạng như ban đầu”.

Cuộc chiến đã lùi xa nhiều thập kỷ, nhưng hành trình tìm lại tên cho những người đã ngã xuống vẫn đang được tiếp nối bằng khoa học, bằng trách nhiệm và bằng nghĩa tình. Trong khoảng lặng tháng 7 nơi nghĩa trang liệt sĩ ở Lâm Đồng, quá khứ và hiện tại như gặp nhau trong từng nén hương, từng giọt nước mắt và từng mẫu ADN đang được nâng niu giữ gìn.

"Chiến tranh cũng đã lùi xa hơn 50 năm và công tác quy tập cũng đã qua nhiều lần. Các nghĩa trang liệt sĩ được Đảng, Nhà nước quan tâm nâng cấp, tôn tạo rất là nhiều lần nên là trong quá trình khai quật anh em chúng tôi tìm cách khoa học nhất, thời gian ngắn nhất để tiếp cận được hài cốt mà hạn chế đến mức thấp nhất ảnh hưởng đến kết cấu mộ. Mẫu sinh phẩm thì chúng tôi cố gắng tìm những mẫu sinh phẩm nhỏ nhất hạn chế không tìm được để phục vụ cho công tác giám định”. Thượng tá Trần Thanh Sơn, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lâm Đồng, thành viên Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, cho biết.

Tỉnh Lâm Đồng có hơn 21.000 liệt sĩ, hơn 16.300 thương, bệnh binh; 2.460 Mẹ Việt Nam Anh hùng; hơn 45.000 cán bộ lão thành cách mạng, cán bộ tiền khởi nghĩa, người hoạt động kháng chiến. Những con số ấy nhắc nhở sau hòa bình hôm nay là sự hy sinh không gì có thể đong đếm.

Mỗi tháng 7 về, thế hệ hôm nay càng khắc ghi công ơn, càng tự hào về truyền thống dân tộc, từ đó tiếp tục vun đắp khát vọng xây dựng quê hương, đất nước phát triển, phồn vinh. Trong khoảng lặng tháng 7 nơi nghĩa trang liệt sĩ ở Lâm Đồng, lòng biết ơn ấy vẫn đang được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, như ngọn lửa không bao giờ tắt./.