Phòng vệ thương mại gia tăng, doanh nghiệp xuất khẩu đối mặt nhiều sức ép

Với việc tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã mở ra nhiều cơ hội để hàng hóa Việt Nam mở rộng thị trường xuất khẩu, được hưởng các ưu đãi về thuế quan. Tuy nhiên, cùng với những lợi thế đó, hàng hóa của Việt Nam cũng đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các biện pháp phòng vệ thương mại do các nước nhập khẩu áp dụng nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước.

Thống kê của Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương cho thấy, đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường, trong đó Hoa Kỳ là thị trường điều tra nhiều nhất với 82 vụ việc. Trong 5 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã phát sinh thêm hai thị trường lần đầu điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam là New Zealand và Ukraine.

Bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương cho biết, xu hướng điều tra phòng vệ thương mại không chỉ gia tăng về số lượng mà còn phức tạp về phạm vi, nội dung và thời gian xử lý. Nhiều vụ việc kéo dài từ 12 đến 18 tháng, thậm chí tới 3 năm. Các mặt hàng bị điều tra từ thép, kim loại hiện nay đã sang đến nông sản, thủy sản, thực phẩm chế biến, đồ gỗ, rau quả và các sản phẩm từ thực vật.

Theo đánh giá, nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó là chưa quan tâm đến công tác phòng vệ thương mại, thiếu hệ thống quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và lưu trữ hồ sơ. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nguồn lực tài chính hạn chế, chi phí thuê luật sư và tư vấn cho một vụ việc có thể lên tới hàng trăm nghìn USD.

Để chủ động trong điều tra phòng vệ thương mại, bà Nguyễn Yến Ngọccho rằng, các doanh nghiệp cần theo dõi hệ thống cảnh báo sớm của Cục Phòng vệ thương mại, nghiên cứu quy định của thị trường nhập khẩu, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm; đồng thời xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và sổ sách kế toán theo chuẩn quốc tế.

"Cần phải phối hợp đầy đủ, toàn diện, cung cấp thông tin, tài liệu, yêu cầu cơ quan điều tra trong suốt quá trình để đạt được kết quả tốt nhất và có một điểm chúng tôi cũng xin phép được lưu ý đấy là cần phối hợp chặt chẽ với Cục phòng vệ thương mại trong quá trình xử lý vụviệc để có được hỗ trợ kịp thời và nếu mà quý vị mà cần những cái thông tin hay những cái hỗ trợ liên quan đến danh sách cảnh báo sớm, sổ tay phòng vệ thương mại theo ngành hàng hay báo cáo phòng vệ thương mại thường niên theo chuyên đề hay là cần hỗ trợ về đào tạo, tư vấn chuyên sâu các thứ thì cũng có thể liên hệ phòng về thương mại thì chúng tôi có một cái trung tâm cảnh báo, thông tin và cảnh báo để có thể hỗ trợ những cái dịch vụ như thế này", bà Ngọc nói.

Gần 40 năm hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến và xuất khẩu gạo, ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Lam Rice Group nhận thấy môi trường thương mại quốc tế đang thay đổi nhanh chóng. Nếu như trước đây doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng giá thành, chất lượng và thị trường tiêu thụ thì hiện nay phải đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững, giảm phát thải, trách nhiệm xã hội và minh bạch chuỗi cung ứng.

Theo ông Lâm, dữ liệu vùng nguyên liệu được xem tài sản “chiến lược” của doanh nghiệp. Việc quản lý đầy đủ dữ liệu từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhật ký canh tác, thu hoạch, sấy, tồn kho, chế biến đến xuất khẩu sẽ là bằng chứng quan trọng khi phải giải trình với đối tác hoặc cơ quan điều tra nước ngoài.

Cùng với những giải pháp, ông Phạm Hoàng Lâm kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vùng nguyên liệu nông sản xuất khẩu phục vụ truy xuất nguồn gốc và phòng vệ thương mại; tăng cường hệ thống cảnh báo sớm các vụ việc phòng vệ thương mại; hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng, bảo vệ thương hiệu nông sản Việt Nam.

"Doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước trong các vụ việc phòng vệ thương mại, doanh nghiệp không thể đơn độc ứng phó. Sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp với Bộ Công Thương, Cục Phòng vệ thương mại, các hiệp hội ngành hàng và chính quyền địa phương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp chúng ta", ông Lâm bày tỏ.

Xây dựng vùng nguyên liệu chuẩn để vượt rào cản thương mại

ĐBSCL là trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn nhất cả nước, cung cấp khoảng 50% sản lượng lúa, trên 90% lượng gạo xuất khẩu, gần 70% sản lượng trái cây và khoảng 60% kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Những mặt hàng xuất khẩu của vùng đã chinh phục các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và Trung Quốc.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do (FTA), các doanh nghiệp xuất khẩu cũng đang phải đối mặt với những rào cản thương mại từ các thị trường nhập khẩu. Nếu trước đây yêu cầu là chất lượng, an toàn thực phẩm và giá cả thì hiện nay đã đặt ra hàng loạt tiêu chí về truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng, phát triển bền vững, giảm phát thải khí nhà kính, trách nhiệm xã hội và phòng vệ thương mại.

Tại Cần Thơ, nhiều HTX, doanh nghiệp và người dân đã liên kết để xây dựng vùng nguyên liệu, áp dụng các tiêu chuẩn để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Điển hình như HTX sản xuất cây ăn trái Trạng Tí Garden đang canh tác nhãn xuất khẩu sang Hoa Kỳ và Australia. Mọi công đoạn chăm sóc đều tuân thủ tiêu chuẩn VietGAP và được ghi chép, lưu trữ đầy đủ để phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Ông Trần Phước Sơn, thành viên Hợp tác xã cho biết, muốn chinh phục các thị trường khó tính, sản phẩm phải bảo đảm chất lượng, chứng minh được nguồn gốc và quy trình sản xuất minh bạch. Việc liên kết với doanh nghiệp đã giúp HTX đáp ứng yêu cầu của đối tác nhập khẩu, đồng thời tạo tấm vé thông hành để nâng cao sức cạnh tranh hàng hóa trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được siết chặt.

"Chúng tôi quan tâm xây dựng chất lượng, làm theo tiêu chuẩnVietGAP, rồi hiện nay đã làm hữu cơ rồi. Cái hàng hóa của mình muốn cạnh tranh được thì không còn cách nào khác làcải tiến kỹ thuật nhưng làm theo hướng sạch để đảm bảo an toàn. Trọng tâm của chúng tôi làm ra trái cây đạt chất lượng trước, đủ tiêu chuẩn đi xuất khẩu các thị trường khó tính", ông Sơn khẳng định.

Để nâng cao sức chống chịu cho hàng hóa, các doanh nghiệp cần phải tổ chức sản xuất, quản trị dữ liệu và hình thành vùng nguyên liệu minh bạch. Đây chính là nền tảng để hàng hóa Việt Nam nâng cao sức cạnh tranh và giữ vững thị trường xuất khẩu trong bối cảnh nhiều biến động.