Trong đời sống công cộng, phát biểu của những người có trách nhiệm, có ảnh hưởng trong xã hội thường thu hút sự chú ý, nhất là về những vấn đề chính sách. Nhưng đôi khi, điều công chúng biết đến trước tiên chỉ là một câu được đưa lên tiêu đề báo chí hoặc đoạn trích lan truyền trên mạng xã hội. Người đọc chưa kịp tìm hiểu hoàn cảnh, mục đích phát biểu thì những bình luận, phán xét đã xuất hiện, thậm chí trở thành làn sóng chỉ trích.

Trong cuộc cạnh tranh thu hút lượt xem, những câu nói khác thường, dễ gây tranh cãi có sức lan truyền lớn. Mạng xã hội càng khiến tốc độ chia sẻ vượt xa khả năng kiểm chứng. Một phát biểu có thể bị hiểu khác đi, hình ảnh và uy tín của người nói bị ảnh hưởng. Đáng tiếc hơn, những vấn đề thực chất cần thảo luận lại ít được quan tâm, trong khi dư luận mải bắt bẻ câu chữ hoặc phán xét cá nhân. Điều đó đặt ra trách nhiệm của cả người phát biểu, người truyền tải thông tin và người tiếp nhận.

Trích đúng chưa chắc đã truyền đạt đủ

Báo chí không thể đưa cả bài phát biểu lên tiêu đề. Nhưng trích đúng từng chữ chưa chắc đã truyền tải đầy đủ thông điệp. Muốn hiểu một câu nói, cần biết người nói đang trao đổi với ai, trong hoàn cảnh nào và muốn nhấn mạnh điều gì.

Không phải mọi câu trích dẫn gây tranh cãi đều là cắt ghép hay xuyên tạc. Có những phát biểu tự thân thiếu chính xác, cần được chất vấn. Cũng có trường hợp câu chữ được dẫn nguyên văn nhưng khi đứng riêng lại gợi cách hiểu khác với toàn bộ lập luận.

Năm 2012, Tổng thống Mỹ Barack Obama gây tranh cãi với câu “You didn’t build that” (Anh không tự mình xây dựng nên điều đó). Nhiều người hiểu ông phủ nhận công sức của chủ doanh nghiệp. Trong toàn bộ phát biểu, ông đề cập đến nỗ lực cá nhân cùng vai trò của giáo dục, hạ tầng và đầu tư công đối với thành công kinh doanh. Tổ chức kiểm chứng thông tin FactCheck.org chỉ ra một số video tranh cử đã lược bỏ phần giải thích xung quanh, đồng thời nhận xét cách diễn đạt của Obama cũng chưa khéo.

Câu chuyện cho thấy, muốn phản biện xác đáng, trước hết phải hiểu người đối thoại thực sự muốn nói gì. Đọc đầy đủ ngữ cảnh không có nghĩa phải đồng tình, mà để biết mình đang đồng tình hay phản đối điều gì.

Đừng để câu chữ che khuất vấn đề chính sách

Với những phát biểu về chính sách, điều đáng xem xét không chỉ là câu chữ mà còn là vấn đề thực tiễn người nói muốn giải quyết.

Chẳng hạn, khi một địa phương đầu tư lớn cho giáo dục đại học, yêu cầu gắn đào tạo với nhu cầu nhân lực và cơ hội nghề nghiệp là điều cần tính toán nghiêm túc. Một trường được đầu tư giảng đường, thiết bị hiện đại, đội ngũ giảng viên, nhưng sinh viên tốt nghiệp vẫn khó tìm việc phù hợp, trong khi doanh nghiệp địa phương tiếp tục thiếu nhân lực. Sự lệch pha ấy không thể khắc phục chỉ bằng mở thêm ngành hay tăng chỉ tiêu. Nó đòi hỏi dự báo nhu cầu sát hơn, doanh nghiệp tham gia đào tạo thực chất hơn và địa phương tạo thêm việc làm có chất lượng.

Đào tạo gắn với địa chỉ sử dụng không có nghĩa sinh viên học ở đâu phải làm việc ở đó. Người học có quyền lựa chọn nơi lập nghiệp; thị trường lao động không khép lại ở ranh giới hành chính. Nhưng một địa phương đã đầu tư lớn cho giáo dục có lý do để quan tâm liệu khoản đầu tư ấy có nâng cao chất lượng nhân lực, thu hút doanh nghiệp và tạo thêm cơ hội nghề nghiệp cho người trẻ hay không.

Điều đáng quan tâm là nhu cầu nhân lực được dự báo dựa trên dữ liệu nào, trách nhiệm của nhà trường, doanh nghiệp và chính quyền đến đâu, hiệu quả đầu tư được đo bằng số người tốt nghiệp hay năng lực làm việc và những đóng góp thực chất cho địa phương. Thế nhưng, những vấn đề ấy lại ít được bàn đến, trong khi không ít cuộc tranh luận sa vào chuyện cá nhân, bắt bẻ từng câu chữ bị tách khỏi ngữ cảnh.

Trách nhiệm của người nói và người phán xét

Người giữ vị trí công quyền hoặc có ảnh hưởng trong xã hội càng cần thận trọng với những lời khẳng định mang tính tuyệt đối, dễ gây hiểu lầm khi được tách khỏi ngữ cảnh. Một phát biểu chưa chặt chẽ có thể bị chất vấn, yêu cầu giải thích. Nhưng góp ý về cách diễn đạt là một chuyện, từ đó suy diễn về động cơ, năng lực hay phẩm chất của người phát biểu lại là chuyện khác.

Không thể đòi hỏi một dòng tiêu đề phản ánh hết nội dung bài báo. Nhưng thực tế, không ít người chỉ đọc tiêu đề, nhất là khi nó được chia sẻ trên mạng xã hội. Một câu dù được trích dẫn đúng từng chữ vẫn có thể khiến người đọc hiểu sai ý chính nếu thiếu ngữ cảnh. Vì thế, lựa chọn câu nào làm tiêu đề không chỉ là chuyện thu hút lượt đọc, mà còn là trách nhiệm đối với sự thật và danh dự của người được nhắc đến.

Với người đọc, trước khi bày tỏ bức xúc, chia sẻ hay bình luận về một phát biểu, cần tìm hiểu nội dung trước sau và, khi có thể, đối chiếu bản ghi âm, video hoặc văn bản gốc. Hiểu đầy đủ ngữ cảnh không làm mất đi quyền phản đối. Trái lại, sự phản biện khi ấy sẽ có căn cứ và đi trúng vấn đề hơn.

Xã hội cần báo chí dám đặt câu hỏi khó, người có trách nhiệm dám nói thẳng và công chúng không ngại tranh luận. Nhưng tranh luận phải giúp nhìn rõ vấn đề, thay vì biến một câu nói thành cái cớ để phán xét một con người.

Trước khi phán xét một phát biểu, cần hiểu câu nói ấy được đưa ra trong hoàn cảnh nào, nhằm truyền đạt điều gì. Một câu nói có thể chưa chuẩn xác, nhưng không thể vì thế mà vội quy kết, làm tổn hại danh dự và uy tín của cả một con người.