Giữa thời đại mạng xã hội dư thừa thông tin nhưng thiếu vắng chiều sâu, có những sự kiện bùng lên rồi trôi tuột đi chỉ sau vài cú vuốt màn hình. Nhưng với chúng tôi - những phóng viên thường trú vùng cao của Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) - giọt nước mắt của một người đàn ông Mông rơi trên đỉnh núi đã thôi thúc chúng tôi dấn thân vào một chuyến "hành xác" 16 cây số dốc ngược. Không toan tính giải thưởng, chúng tôi đi chỉ để tìm... một nụ cười!

Bỏ quên những cái "like" hời hợt và bó hoa địa lan ngày 8/3

Vụ cháy rừng lịch sử trên đỉnh Răng Cưa (Phong Thổ, Lai Châu) xảy ra vào dịp giáp Tết Nguyên đán 2025. Báo chí rầm rộ đưa tin, các hội nhóm trekking chia sẻ rần rần đoạn clip Vàng A Chỉnh - vị trưởng bản đã đưa Sin Suối Hồ vươn lên thành "Làng du lịch cộng đồng ASEAN" - đứng khóc tu tu như một đứa trẻ khi thấy "vương miện" hoa đỗ quyên trăm năm tuổi bị bà hỏa thiêu rụi. Người ta cũng rỉ tai nhau chuyện anh lầm lũi tự vác hạt giống cõng lên núi gieo lại.

Nhưng mạng xã hội là thế, ào ào trỗi lên theo thuật toán rồi cũng nhanh chóng chìm nghỉm. Sự xót thương của đám đông tàn nhanh như ngọn lửa. Mấy ai sẵn sàng bỏ thời gian, vắt kiệt sức lực leo lên tận nóc nhà đại ngàn chỉ để... xác thực một đống tro tàn?

Tôi và đồng nghiệp Khắc Kiên (VOV Tây Bắc) thi thoảng vẫn nhắc lại câu chuyện này. Rào cản quá lớn khiến ý tưởng cứ nằm lay lắt. Một ông anh xấp xỉ ngũ tuần chưa từng biết leo núi là gì, và một gã em mà lần leo núi duy nhất cũng đã cách đây... 16 năm. Lên đó để làm gì? Lấy gì để thu âm giữa một nấm mồ than đen kịt? Đầu tư cho một phóng sự mạo hiểm, tốn sức mà chẳng có manh mối rõ ràng như vậy, mấy ai sẵn sàng?

Nhưng cuối cùng, chúng tôi vẫn quyết định đi! Đi vì sự thôi thúc thuần khiết của nghề báo, vì sự cảm kích đến gai người trước tình yêu rừng của anh Chỉnh, chứ tuyệt nhiên không mang theo một toan tính giải thưởng nào trong đầu.

Đúng chiều 8/3/2026 - Ngày Quốc tế Phụ nữ, đáng lẽ phải dành thời gian cho gia đình, tôi "bắt cóc" Khắc Kiên lên đường cùng lời trấn an:"Yên tâm đi! Hai anh em mình cất công leo cái đỉnh núi top 10 Việt Nam về độ khó, không thành công thì cũng thành nhân. Coi như đi du lịch thể thao, chỉ là không có hoa đỗ quyên để ngắm thôi!". (Nói thêm chi tiết này, để tạ lỗi cho chuyến "bắt cóc" đó, ngày hôm sau trước khi rời bản, anh Kiên đã phải tất tả mua bó hoa địa lan 200 nghìn đồng mang về "hối lộ" vợ để bù đắp).

Tếu táo với nhau là vậy, nhưng balo của tôi chất đầy thiết bị: ngoài hai máy ghi âm cơ quan cấp, tôi dự phòng thêm một máy bọc lông lọc gió (bài học đắt giá từ lần hỏng file thu âm khi cháy rừng Hoàng Liên), và một bộ micro không dây cài áo. Chúng tôi đã lường trước sự khắc nghiệt của gió núi, nhưng lại không thể lường được sự khắc nghiệt của một thứ khác: Đôi chân của chính mình!

16 cây số dốc ngược và những cánh cửa vỡ òa

Đỉnh Răng Cưa không phải là nơi dành cho tay mơ. Ngay ở vài trăm mét dốc đầu tiên, chúng tôi đã mồ hôi túa lua, thở ra đằng tai. Có đoạn dốc đá dựng đứng, tôi phì phò thu âm vào micro:"Các cụ bảo mũi để thở, nhưng giờ em thở cả ra mắt rồi đây này...".

Trái ngược với sự thê thảm của hai nhà báo, đoàn cán bộ và các porter người Mông đi cùng lại leo nhẹ như không. Anh Chỉnh thoắt cái đã vọt lên dẫn đầu rồi lẩn khuất vào rừng già. Kế hoạch gắn mic cài áo phá sản. Tôi đành dùng máy ghi âm cầm tay, vừa chống gậy lết theo, vừa tranh thủ phỏng vấn những ai đi cạnh. Mọi thứ khá mông lung, tôi cứ hỏi hết những gì mình quan tâm để bù đắp cho sự thiếu hụt kịch bản.

Lên đến đỉnh núi, khung cảnh hiện ra đúng như dự đoán: Một nấm mồ lửa tàn khốc. Mọi người tản ra đi tìm những hạt giống anh Chỉnh gieo năm ngoái. Thú thực, khoảnh khắc tìm thấy mầm đỗ quyên đầu tiên không vỡ òa như tôi hình dung, mà mang lại một cảm giác chùng xuống, hơi hụt hẫng. Cả một năm ròng rã sương gió, những mầm non mới nhú được tí ti, dài chừng 5 centimet, thậm chí không bằng cọng giá đỗ ngâm vài ngày. Nhưng nhìn kỹ mới thấu, ở cái nơi chỉ có chút mùn nghèo nàn bám trên đá tảng, vươn lên được đã là một phép màu.

Sự hụt hẫng ấy nhanh chóng bị cuốn bay khi tôi bắt gặp ánh mắt rạng ngời của anh Chỉnh. 5 centimet thôi, nhưng nó đại diện cho sự sống, là biểu tượng cho thấy đỉnh Răng Cưa đang hồi sinh.

Khi chúng tôi nỗ lực đi tìm chiếc chìa khóa, những cánh cửa đã tự động mở ra để trao cho chúng tôi những nguyên liệu "vàng ròng". Nhìn những chồi non đỏ chót đâm ra tua tủa từ chính những gốc cây đã cháy đen kịt (nảy mầm từ gốc), tôi kinh ngạc trước sức sống mãnh liệt của loài cây đặc hữu này. Nó không khác nào sức sống của người Mông nơi đây, đi từ một bản làng chìm trong ma túy vươn lên thành một cộng đồng du lịch thịnh vượng.

Niềm vui lan tỏa. Chóp núi inox khắc tên đỉnh Răng Cưa 2.852m cách đó chỉ vài bước chân, nhưng tôi không hề màng tới. Tôi không cố leo thêm, cũng chẳng màng chụp một bức ảnh check-in nào để chứng minh sự chinh phục. Bởi với tôi, những gì cần tìm, tôi đã tìm thấy!

Nhưng đại ngàn chưa buông tha chúng tôi dễ dàng thế. Vừa thu xong tư liệu, trời đổ mưa đá, sau đó là mưa rào xối xả. Hành trình 8 cây số đi xuống trở thành một cực hình. Khớp gối đau buốt. Mỗi lần xuống dốc, tôi phải ngồi thụp xuống, bám chặt rễ cây mà tụt, không ít cú trượt ngã đau điếng.

Trời tối đen. Mọi người lo đi xuống, tôi và anh Chỉnh tụt lại sau cùng. Thật kỳ lạ, trong cái bóng tối lạnh lẽo ấy, không gian lại đủ tĩnh lặng để hai người đàn ông trút bầu tâm sự. Anh Chỉnh kiên nhẫn đi chậm lại chờ tôi. Anh ví thảm đỗ quyên như người con gái anh yêu, khi cô ấy đẹp anh yêu, giờ cô ấy xấu xí cháy đen anh vẫn kiên định với tình yêu ban đầu.

Sau hơn 10 tiếng đồng hồ hành xác, 7 rưỡi tối chúng tôi mới lết ra khỏi cửa rừng. Cơ thể rét run, nhưng lồng ngực tôi nóng rực. Tôi biết, cơn mưa đá chiều nay chính là phép thử của đại ngàn để chưng cất nên những âm thanh chân thật nhất.

"Vũ khí bí mật" và chiếc micro huyền thoại

Từ những nguyên liệu thô ráp ấy, tác phẩm "Nụ cười 5 centimet trên đỉnh Răng Cưa" ra đời. Tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ XVII, lần đầu tiên hạng mục Podcast được đưa vào thi đấu, tác phẩm của chúng tôi đã vinh dự giành giải Vàng nhờ thuyết phục thành công những đôi tai khắt khe nhất của Hội đồng giám khảo.

Cầm trên tay chứng nhận giải kèm biểu trưng là chiếc micro phát thanh huyền thoại - thứ kỷ vật vô giá mà người làm báo nói nào cũng khao khát sở hữu suốt 17 mùa liên hoan - nhìn lại chặng đường đã qua, tôi càng thấm thía về sự kỳ diệu của nghề. Giữa thời đại thông tin bùng nổ, trước sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều người đã bi quan bàn về "cái chết" của phát thanh.

Nhưng họ đã nhầm! Cảm xúc không thể có nếu phóng viên không đi, không đến, không đặt đôi tai và trái tim mình vào thực tế. Dù AI có tinh vi đến đâu, nó không bao giờ biết được cảm giác lạnh buốt của mưa đá tạt vào mặt. AI không bao giờ cõng được 5kg hạt giống đi lết leo16 cây số dốc đá. Và AI chắc chắn không thu được tiếng nấc nghẹn ngào của một người đàn ông khóc thương gốc cây hóa than…

Đó là đặc quyền của con người. Chúng tôi không có những thiết bị phòng thu tối tân nhất, nhưng chúng tôi có lợi thế về bản sắc vùng cao, có những câu chuyện trầm tích mà chỉ khi "có mặt" mới được nghe kể, chứ không thể bới tìm trong những kho data vô hồn.

Phát thanh có một sức mạnh khó hiểu về cảm xúc. Sự rung động của âm thanh chân thật - có độ nhám kỳ lạ của tiếng thở dốc nghẹn lồng ngực, hay tiếng Kèn Môi nỉ non của người Mông - đi thẳng vào não bộ, chạm vào tận cùng tiềm thức thính giả.

Giải Vàng đến như một sự hữu duyên, kết trái từ nỗ lực kể một câu chuyện chân thật nhất. Chiếc cúp micro mở ra một niềm tin vững chắc: Miễn là những người làm báo phát thanh còn giữ được tình yêu cháy bỏng và sự dấn thân nguyên sơ, chúng ta sẽ tiếp tục góp những viên gạch vững chắc xây dựng nền báo chí cách mạng Việt Nam hùng cường.

Ngay lúc này, khi nhắm mắt lại, tôi vẫn thấy văng vẳng bên tai tiếng khèn dặt dìu và hình ảnh "cô gái núi đá" 5 centimet khẽ mỉm cười giữa đống tro tàn.