Đối với những vấn đề nan giải, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thường chọn cách trì hoãn giải quyết. Nếu buộc phải đưa ra lập trường, ông thích thêm vào chút mơ hồ hoặc tạo ra khoảng trống để xoay xở, phòng khi tình hình trở nên phức tạp về sau. Tuy nhiên, lần này thì khác, đặc biệt là đối với lộ trình thúc đẩy thỏa thuận ngừng bắn tại Gaza do Tổng thống Mỹ Donald Trump đề xuất.

“Tôi muốn nói rõ ràng: Israel không chấp nhận văn bản gồm 15 điểm này”, ông Netanyahu phát biểu trong phần mở đầu cuộc họp Nội các hàng tuần của Israel vào ngày 9/8. Thực tế, ông còn nhắc lại điều đó tới hai lần.

“Tôi nghe người ta nói rằng: ‘Ông chưa hề nói điều đó’. Vậy nên tôi xin khẳng định lại: Israel không chấp nhận văn bản 15 điểm đó”, Thủ tướng Israel nhắc lại. Một tuyên bố đầy sức nặng và dứt khoát cũng có thể là một nước đi mạo hiểm vì nó có nguy cơ chọc giận Tổng thống Mỹ Donald Trump - đồng minh thân thiết của Israel.

Khi Israel “ngược dòng” với Mỹ

Khoảng 10 ngày trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump bày tỏ ý định thúc đẩy trở lại vấn đề Gaza khi tuyên bố Hội đồng Hòa bình do Mỹ dẫn đầu đã đạt được một “thỏa thuận lịch sử” với Hamas về việc lực lượng này giải giáp hoàn toàn.

Đặc phái viên hàng đầu của Hội đồng Hòa bình, ông Nickolay Mladenov, sau đó giải thích rằng quá trình giải giáp Hamas cần được tiến hành “đồng bộ” với việc Israel rút quân khỏi Gaza.

Theo cách tiếp cận này, Israel sẽ từng bước rút lực lượng khỏi các vị trí bên trong Gaza trong khi Hamas từng bước giao nộp vũ khí.

Tuy nhiên, tuyên bố của Thủ tướng Netanyahu cho thấy Israel không chấp nhận trình tự đó.

“IDF sẽ không thực hiện bất kỳ cuộc rút quân nào cho đến khi Hamas bị giải giáp”, ông Netanyahu nói, đồng thời nhấn mạnh rằng giải giáp phải bao gồm toàn bộ vũ khí, từ vũ khí hạng nặng đến vũ khí hạng nhẹ, và phải là giải giáp thực chất chứ không phải “giải giáp trên danh nghĩa”.

Điều này đặt hai bên trước một vấn đề căn bản: ai sẽ phải là bên hành động trước?

Ông Mladenov trong cuộc trả lời phỏng vấn kênh Channel 12 của Israel sau đó vẫn để ngỏ khả năng thực hiện theo từng giai đoạn. Theo ông, Israel không phải thực hiện bất cứ bước đi nào trước khi có những hành động được xác minh trên thực địa.

Nếu việc giải giáp Hamas được xác minh, vũ khí được thu giữ, cất giữ và cuối cùng bị vô hiệu hóa, Israel sẽ rút quân khỏi Gaza.

Ngay sau đó, lực lượng Hamas phản ứng tương đối kiềm chế trước tuyên bố của ông Netanyahu, khẳng định vẫn cam kết với lộ trình và kỳ vọng Hội đồng Hòa bình sẽ gây sức ép để Thủ tướng Israel tuân thủ kế hoạch.

Tuy nhiên, chính cam kết này cũng đặt ra nhiều dấu hỏi.

Hamas có thực sự sẵn sàng từ bỏ toàn bộ vũ khí hay không vẫn là vấn đề gây tranh cãi. Đối với lực lượng này, vũ khí không chỉ là công cụ quân sự mà còn là biểu tượng cho vị thế lãnh đạo phong trào kháng chiến của người dân Palestine và là một trong những yếu tố bảo đảm khả năng tồn tại của Hamas trước những bất ổn nội bộ tại Gaza.

Trong gần hai thập kỷ kiểm soát Gaza, Hamas cũng đã tạo ra nhiều đối thủ và lực lượng chống đối trong chính vùng lãnh thổ này.

Vì vậy, việc xác minh một cách đáng tin cậy quá trình giải giáp Hamas cũng sẽ là một thách thức lớn.

Phép tính của ông Netanyahu

Việc Thủ tướng Israel công khai bác bỏ kế hoạch của Tổng thống Mỹ, vì thế, mang độ rủi ro cao cho mối quan hệ đồng minh giữa hai nước. Câu hỏi đặt ra là: nếu ông Netanyahu thực sự muốn duy trì quan hệ với ông Trump, tại sao ông lại lựa chọn cách công khai bác bỏ kế hoạch của Tổng thống Mỹ?

Câu trả lời nằm ở chính trị nội bộ Israel.

Cuộc bầu cử Israel chỉ còn chưa đầy 12 tuần nữa và các cuộc thăm dò cho thấy ông Netanyahu vẫn gặp nhiều khó khăn.

Trong hệ thống chính trị Israel, các thủ tướng phải xây dựng liên minh gồm nhiều đảng để có thể thành lập chính phủ. Ông Netanyahu từ lâu được cho là có xu hướng tính toán cấu trúc liên minh ngay trước bầu cử thay vì chờ kết quả rồi mới bắt đầu thương lượng.

Và để có cơ hội tiếp tục nắm quyền, ông nhiều khả năng vẫn cần sự ủng hộ của các lực lượng cánh hữu và cực hữu.

Những lực lượng này đã công khai chỉ trích lộ trình Gaza của ông Trump, đồng thời yêu cầu đảo ngược một quyết định trước đó của Nội các Israel về việc triển khai Lực lượng Ổn định Quốc tế tại Gaza.

Trong bối cảnh đó, việc Netanyahu công khai bác bỏ kế hoạch 15 điểm có thể được xem là thông điệp trực tiếp gửi tới cử tri Israel và các đồng minh chính trị cánh hữu của ông.

Kế hoạch chính trị nhiều rủi ro

Tuy nhiên, mọi suy luận sẽ rơi vào xu hướng đơn giản hóa nếu cho rằng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu chỉ đang chiều lòng các lực lượng cực hữu.

Thực tế là phần lớn cử tri Israel vẫn có thiện cảm với Tổng thống Mỹ, nhưng đồng thời cho rằng ông Trump sẽ sai lầm nếu cho rằng Israel cần hạn chế đáng kể quyền tự do hành động quân sự tại Gaza.

Điều này tạo ra một khoảng cách đáng kể giữa cách Washington nhìn nhận kế hoạch Gaza và tâm lý của một bộ phận lớn cử tri Israel.

Ngay cả những đối thủ chính trị của Netanyahu cũng khó có khả năng công khai ủng hộ quan điểm của ông Mladenov rằng việc thực hiện đầy đủ kế hoạch của Hội đồng Hòa bình là cách tốt nhất để ngăn chặn một cuộc tấn công tương tự vụ ngày 7/10/2023.

Ông Mladenov cảnh báo rằng nếu các bên tiếp tục tranh cãi và trì hoãn, Hamas có thể tái vũ trang, làm gia tăng nguy cơ xảy ra một cuộc tấn công tương tự.

Nhưng thông điệp đó có thể khó trở thành một khẩu hiệu thu hút phiếu bầu tại Israel, nơi vấn đề an ninh vẫn có sức nặng đặc biệt trong quyết định của cử tri.

Với ông Netanyahu, lựa chọn hiện nay vì thế không đơn giản là việc ủng hộ hay phản đối kế hoạch của Mỹ.

Đó là bài toán cân bằng giữa quan hệ với Washington và khả năng duy trì quyền lực tại Israel.

Công khai bác bỏ kế hoạch của Tổng thống Mỹ có thể gây ra bất đồng với một đồng minh quan trọng. Nhưng nếu chấp nhận một lộ trình được cho là có thể buộc Israel rút quân trước khi Hamas giải giáp hoàn toàn, Netanyahu có nguy cơ mất sự ủng hộ của các lực lượng chính trị mà ông cần để xây dựng liên minh cầm quyền sau bầu cử.

Trong phép tính đó, việc làm phật ý ông Trump có thể được Netanyahu xem là phương án ít tệ nhất.

Nhưng điều đó lại làm nổi lên một thực tế bất công.

Đó là trong khi các cuộc mặc cả chính trị và ngoại giao tiếp diễn ở bên ngoài, khoảng 2 triệu người dân Gaza vẫn gần như không có tiếng nói trong những quyết định sẽ trực tiếp định đoạt tương lai của họ.

Đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất của tiến trình hòa bình Trung Đông hiện nay: những người quyết định tương lai Gaza chủ yếu là các nhà lãnh đạo tại Washington, Jerusalem và các lực lượng vũ trang, trong khi chính người dân Gaza lại gần như đứng ngoài cuộc đối thoại về số phận của mình.