Điểm nóng Hormuz

Kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát, eo biển Hormuz đã trở thành mặt trận then chốt trong cuộc đối đầu Mỹ - Iran, đồng thời là phép thử đối với khả năng duy trì ảnh hưởng của Tehran đối với tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Trong diễn biến mới đây, ngày 18/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố eo biển Hormuz “đang mở và hoạt động”, đồng thời khẳng định lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ vẫn được duy trì. Tuy nhiên, về phía Iran, nhà đàm phán hàng đầu của nước này, Mohammad Baqer Qalibaf tuyên bố eo biển Hormuz sẽ tiếp tục đóng cửa cho tới khi chính quyền Mỹ đáp ứng các điều kiện của Tehran, trong đó có chấm dứt phong tỏa các cảng của Iran, dỡ bỏ trừng phạt dầu mỏ và chấm dứt các hoạt động quân sự. Hai tuyên bố trái chiều phản ánh thực tế là cả Mỹ và Iran vẫn đang nỗ lực duy trì ảnh hưởng tại Hormuz, song cả hai bên đều chưa thể kiểm soát hoàn toàn khu vực hàng hải này.

Với ưu thế về địa lý, Iran có khả năng kiểm soát khu vực eo biển từ trên bộ, trong khi Mỹ sử dụng lực lượng hải quân để bảo vệ các tuyến vận tải. Iran tận dụng việc có thể phong tỏa Hormuz để làm “quân bài” trong đàm phán với Mỹ. Tuy nhiên, cán cân này đang thay đổi. Dữ liệu hàng hải cho thấy nhiều tàu vẫn lưu thông qua Hormuz theo các tuyến được Liên hợp quốc cho phép, bất chấp sự phản đối và các cuộc tấn công của Iran. Theo Kpler - đơn vị theo dõi tàu thuyền thông qua thiết bị phát tín hiệu và dữ liệu vệ tinh, hơn 80% lượt tàu qua Hormuz trong hai tuần gần đây sử dụng tuyến phía Oman, trong khi một tháng trước gần như không có tàu nào đi theo tuyến này.

Iran mất dần khả năng áp đặt?

Sự thay đổi trong hành trình của tàu thuyền là dấu hiệu rõ nhất cho thấy khả năng kiểm soát thực tế của Iran đang suy giảm. Tehran từng tìm cách áp đặt quyền kiểm soát đối với hoạt động hàng hải qua Hormuz, thậm chí thu phí tàu thuyền. Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều tàu chuyển sang tuyến Oman và nhận được sự bảo vệ của hải quân Mỹ, Iran gặp khó khăn trong việc thực thi các yêu cầu của mình.

Một số tàu chở dầu lớn của Kuwait, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống Nhất (UAE) đã di chuyển qua eo Hormuz rồi chuyển dầu sang các tàu khác ngoài vùng nguy hiểm ở Vịnh Oman. Để tránh bị phát hiện và tấn công, một số tàu tắt thiết bị phát tín hiệu trong nhiều tuần, tạo ra một lượng “tàu ẩn” khó theo dõi bằng các hệ thống giám sát thương mại. Chính điều này khiến việc đánh giá lưu lượng thực tế qua Hormuz trở nên khó khăn. Tuy nhiên, Mỹ cho biết tổng lượng dầu đi qua eo biển và được chuyển hướng quanh khu vực đạt khoảng 15 triệu thùng/ngày, tiến gần mức 20 triệu thùng/ngày trước xung đột. Nếu thống kê của Mỹ là chính xác thì khả năng ngăn chặn dòng chảy năng lượng qua Hormuz của Iran đã suy giảm đáng kể.

Dù vậy, các chuyên gia nhận định mục tiêu của Iran không phải kiểm soát tuyệt đối, mà là duy trì đủ năng lực răn đe để khiến Hormuz không thể vận hành bình thường. Iran vẫn có khả năng răn đe tàu thuyền, khiến các hãng vận tải biển phải thay đổi hành trình, tăng chi phí, chấp nhận rủi ro cao hơn, đồng thời khiến giá năng lượng toàn cầu biến động.

Thế giằng co ở Hormuz và “rủi ro” giá dầu mỏ

Ngày 18/8, Cơ quan Thương mại Hàng hải Anh cho biết một tàu bị trúng vật thể chưa xác định khi rời Hormuz, gây hư hại phòng máy và khiến một thành viên thủy thủ đoàn thương vong. UAE cũng cho biết đã phát hiện 2 tên lửa đạn đạo phóng từ Iran, được đánh giá có thể nhằm vào hoạt động hàng hải.

Các diễn biến trên khiến thị trường duy trì đánh giá tình hình Trung Đông vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro tới nguồn cung dầu mỏ toàn cầu. Giá dầu Brent từng đạt mức đỉnh 126 USD/thùng, tăng khoảng 75% so với trước xung đột, và hiện duy trì ở mức 91 USD/thùng khi kết thúc phiên giao dịch ngày 18/8.

Một diễn biến đáng chú ý gần đây là việc Oman và Iran đang hướng tới đạt gói thỏa thuận nhằm quản lý chung tuyến hàng hải qua Hormuz mà không có Mỹ tham gia. Đáp lại, Tổng thống Mỹ Donald Trump vào ngày 17/8 đã đưa ra tuyên bố Mỹ sẽ tấn công Oman, nếu nước này cản trở việc Mỹ và Iran đạt thỏa thuận về Hormuz.

Hiện eo biển Hormuz đang được đặt ở trạng thái giằng co giữa kiểm soát và răn đe, không chỉ giữa Mỹ và Iran, mà còn có cả sự tham gia của nhân tố mới là Oman. Diễn biến tiếp theo trong thỏa thuận giữa các bên được cho là yếu tố sẽ quyết định tình hình eo biển Hormuz, cũng như triển vọng giá dầu thời gian tới.