Vùng đèo Gió, thuộc thôn Bản Mạch, xã Nà Phặc, Thái Nguyêncó mùa đông rét buốt nhưng mùa hè khá mát mẻ. Điều kiện khí hậu đặc trưng cùng địa hình vùng núi tạo môi trường phù hợp để cây đào tiên Pác Ả sinh trưởng. Đào Pác Ả là giống bản địa, quả to, vỏ sáng, thịt quả giòn, vị ngọt thanh cùng mùi thơm dịu đặc trưng. Pác Ả cũng là tên một dãy núi cao ở khu vực này, nơi những vườn đào được người dân trồng chủ yếu men theo các sườn núi, triền đồi.

Trước đây, đào tiên ở Bản Mạch chủ yếu được trồng xen, rải rác quanh nhà. Quả đến vụ thu hoạch được người dân mang ra chợ phiên hoặc bán cho thương lái địa phương, quy mô nhỏ nên giá trị kinh tế chưa cao.

Nhận thấy giống đào bản địa có chất lượng tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, người dân từng bước mở rộng diện tích và liên kết sản xuất. Năm 2022, Hợp tác xã Đào tiên Pác Ả được thành lập, tập hợp hơn 30 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Dao, cùng chăm sóc, mở rộng vùng trồng lên khoảng 20 ha.

Là thành viên của HTX, gia đình ông Trần Thái Học có hơn 1 ha đào tiên. Với nhiều năm kinh nghiệm trồng đào, ông luôn chú trọng gìn giữ giống đào bản địa, đồng thời áp dụng khoa học kỹ thuật trong chăm sóc để duy trì chất lượng quả qua từng vụ.

“Cây đào ở đây được chúng tôi chăm sóc, bón phân, tỉa cành bài bản theo đúng quy trình khoa học kỹ thuật. Phân bón được chia làm ba đợt, đặc biệt là đợt bón thúc trước khi ra hoa và đậu quả. Việc phòng trừ sâu bệnh ưu tiên dùng thuốc đậu quả an toàn sinh học và treo bẫy ruồi vàng giai đoạn quả sắp chín. Nhờ đó, chất lượng đào đẹp, vị đậm và ăn rất giòn, vượt trội hơn hẳn những quả khác cùng trồng ở địa phương", ông Học chia sẻ.

Theo những người trồng đào lâu năm ở Bản Mạch, đào tiên là giống cây khá “khó tính”. Cây ưa khí hậu lạnh, trong khi khả năng ra hoa, đậu quả phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Nếu thời điểm ra hoa gặp mưa kéo dài, tỷ lệ đậu quả có thể giảm, ảnh hưởng đến năng suất.

Bởi vậy, qua nhiều năm gắn bó với cây đào, các hộ dân đã tích lũy kinh nghiệm trong từng khâu chăm sóc, từ cắt tỉa cành, bón phân đến phòng trừ sâu bệnh. Việc chăm sóc cũng được điều chỉnh theo điều kiện thời tiết và từng giai đoạn phát triển của cây, nhằm giữ ổn định năng suất, chất lượng quả.

“Gia đình luôn đặt tâm huyết vào từng khâu chăm sóc cây: ưu tiên dùng phân chuồng hoai mục kết hợp phân hữu cơ để cải tạo đất, thường xuyên cắt tỉa tạo tán giúp cây thông thoáng, đồng thời chủ động theo dõi để xử lý sâu bệnh kịp thời. Đặc biệt, đào chỉ được thu hoạch khi vừa độ chín tới, tuyệt đối không hái non, nhờ đó giữ trọn vẹn hương thơm, vị ngọt tự nhiên nhất khi đến tay người tiêu dùng”, chị Hoàng Thị Hải – một hộ dân trồng đào ở thôn Bản Mạch cho biết.

Xã Nà Phặc hiện có trên 40 ha đào tiên, trong đó Bản Mạch là thôn có diện tích lớn. Những vườn đào chủ yếu được trồng trên các triền đồi, men theo dãy núi Pác Ả. Từ những diện tích trước đây trồng ngô, sắn,... một số khu vực đã được người dân chuyển sang trồng đào, hình thành những vùng cây ăn quả tập trung.

Cây đào không chỉ tạo nguồn thu từ quả mà còn tạo thêm việc làm cho lao động địa phương trong các khâu làm cỏ, cắt tỉa, chăm sóc, thu hái và phân loại sản phẩm. Đến vụ thu hoạch, những quả đào được lựa chọn, phân loại trước khi đưa ra thị trường, trong đó ưu tiên những quả đạt độ chín, kích thước và chất lượng theo yêu cầu.

Theo các hộ trồng đào, nếu được chăm sóc tốt, mỗi héc-ta có thể cho sản lượng trên một tấn quả. Với giá bán bình quân từ 25.000 đến 30.000 đồng mỗi ki-lô-gam, cây đào mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn một số loại cây trồng truyền thống, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

“Trước đây, hoàn cảnh gia đình rất khó khăn, vườn đồi chỉ trồng ngô để trang trải cuộc sống. Từ khi chuyển sang trồng cây đào tiên, hiệu quả mang lại rõ rệt: vừa phù hợp với đất đai, vừa cho thu nhập ổn định và dư dả hơn hẳn so với các loại cây trồng khác", bà Bàn Thị Thanh, thôn Bản Mạch bộc bạch.

Cùng với mở rộng diện tích, người dân Bản Mạch cũng từng bước thay đổi cách thức sản xuất. Các thành viên HTX được tập huấn kỹ thuật, chú trọng sử dụng phân hữu cơ, bẫy ruồi vàng, miếng dán bắt côn trùng và hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Những biện pháp này vừa góp phần kiểm soát sâu bệnh, vừa hướng đến sản xuất an toàn, nâng cao chất lượng sản phẩm.

Việc liên kết thông qua HTX cũng giúp các hộ dân có điều kiện thống nhất quy trình chăm sóc, thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm. Qua đó, chất lượng đào được duy trì ổn định và không mất đi bản sắc riêng có.

Nhờ những nỗ lực của người dân, đào tiên Pác Ả từng bước xây dựng được thương hiệu và được công nhận sản phẩm OCOP. Đây là cơ sở để sản phẩm có thêm điều kiện mở rộng thị trường, đồng thời tạo động lực để người dân tiếp tục duy trì và phát triển vùng trồng.

Chị Bàn Thị Huế, Giám đốc HTX Đào tiên Pác Ả cho biết:Không chỉ tập trung vào quả tươi, HTX còn phát triển một số sản phẩm chế biến như đào sấy dẻo, rượu đào và các sản phẩm từ hoa đào nhằm nâng cao giá trị của cây trồng. Đây cũng là hướng đi được kỳ vọng giúp giảm sự phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch quả tươi, đồng thời đa dạng hóa sản phẩm từ cây đào tiên.

“Nhận thấy cây đào còn nhiều tiềm năng mở rộng nhờ khí hậu và thổ nhưỡng địa phương rất thích hợp, cho quả thơm ngon đặc trưng ít nơi nào có được, Hợp tác xã sẽ tiếp tục đồng hành cùng người dân. Hướng đi sắp tới là mở rộng vùng nguyên liệu theo quy hoạch, hướng dẫn kỹ thuật canh tác an toàn, nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo đảm liên kết tiêu thụ ổn định", chị Bàn Thị Huế cho biết thêm.

Vào mùa xuân, khi hoa đào nở trên những triền núi Pác Ả, khu vực Bản Mạch cũng trở thành điểm được nhiều du khách tìm đến tham quan, trải nghiệm. Những vườn đào men theo sườn đồi, ven tuyến Quốc lộ 3, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng đèo Gió, mở thêm hướng khai thác giá trị du lịch gắn với cây trồng bản địa.

Từ những gốc đào được trồng rải rác quanh nhà, người dân Bản Mạch đang hình thành vùng trồng tập trung, xây dựng liên kết sản xuất và tìm hướng nâng cao giá trị sản phẩm. Những vườn đào men theo dãy núi Pác Ả không chỉ đem lại nguồn thu cho người dân mà còn góp phần tạo nên một sản phẩm đặc trưng của núi rừng./.